دیپلماسی زبان فارسی؛ از میراث تمدنی تا چالشهای حضور در جهان
به گزارش روابط عمومی بنیاد سعدی، نشست «دیپلماسی زبان فارسی؛ تجربهها، چالشها و چشماندازهای جهانی» به مناسبت سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، با حضور قهرمان سلیمانی، دبیر بنیاد سعدی، سیدمهدی طباطبایی، عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی، احسانالله شکراللهی، رئیس اندیشگاه فرهنگی سازمان اسناد و کتابخانه ملی و سیدعلی موسویزاده، معاون امور بینالملل بنیاد سعدی برگزار شد. دبیری این نشست را الهام حدادی، رئیس همکاری های بین الملل بنیاد سعدی بر عهده داشت.
در این نشست، سخنرانان با بررسی جایگاه زبان فارسی در تعاملات فرهنگی و بینالمللی، به ظرفیتهای ادبیات فارسی در معرفی فرهنگ ایران، چالشهای آموزش زبان فارسی به غیرفارسیزبانان، ضرورت هماهنگی میان نهادهای متولی و راهکارهای تقویت دیپلماسی زبان فارسی پرداختند.
زبان فارسی مهمترین ویژند فرهنگی ایران در جهان است
قهرمان سلیمانی، دبیر بنیاد سعدی، با اشاره به جایگاه زبان فارسی در دیپلماسی فرهنگی ایران، این زبان را یکی از مهمترین مؤلفههای قدرت نرم کشور دانست و گفت: زبان فارسی ظرفیت گستردهای برای برقراری ارتباط با جهان دارد و میتواند بهعنوان سرچشمهای از خلاقیت، صلحدوستی و ارزشهای انسانی در تعاملات بینالمللی مورد استفاده قرار گیرد.
وی با اشاره به دوره طلایی تمدن ایرانی و اسلامی در قرنهای چهارم و پنجم هجری، اظهار کرد: در این دوره، ایران به یکی از کانونهای تولید و تبادل فرهنگ تبدیل شد و زبان فارسی نقش مهمی در ارتباط فرهنگی با کشورهای پیرامونی و مناطق دوردست ایفا کرد. بازخوانی این تجربه تاریخی میتواند درسهای ارزشمندی برای دیپلماسی فرهنگی امروز داشته باشد.
سلیمانی با تأکید بر ظرفیت متون ادبی فارسی در تبیین مناسبات میان ملتها، شاهنامه و تاریخ بیهقی را از جمله منابع ارزشمند برای شناخت سنتهای دیپلماتیک ایران دانست و افزود: شاهنامه علاوه بر جایگاه هویتی و ادبی خود، تصویری از روابط میان فرهنگها و ملتها ارائه میدهد و در آن میتوان جلوههایی از تعاملات، سفرها، فرستادگان و آداب دیپلماتیک را مشاهده کرد.
دبیر بنیاد سعدی همچنین با اشاره به توصیف تشریفات و مناسبات هیئتهای سیاسی در تاریخ بیهقی، بر ضرورت استخراج آداب و رسوم دیپلماتیک از میراث مکتوب فارسی تأکید کرد و گفت: این متون صرفاً آثاری برای مطالعه و پژوهش نیستند، بلکه میتوان از ظرفیت آنها برای بازشناسی تجربههای تاریخی و تبدیل این تجربهها به دستورکارهایی در روابط بینالملل استفاده کرد.
وی با اشاره به تجربه حمله مغول و واقعه قتل بازرگانان در اترار، بیتوجهی به اصول دیپلماتیک را از عوامل زمینهساز این رویارویی تاریخی دانست و اظهار کرد: رعایت اصول و قواعد روابط میان ملتها صرفاً تشریفات ظاهری نیست، بلکه بخشی از واقعیت مناسبات بینالمللی است و نادیده گرفتن آن میتواند پیامدهای جبرانناپذیری داشته باشد.
سلیمانی در ادامه با اشاره به تجربه کشورهایی مانند هند در استفاده از عناصر فرهنگی برای معرفی خود به جهان، گفت: هند از ظرفیتهایی مانند سینما، موسیقی و یوگا برای تقویت تصویر فرهنگی خود استفاده میکند. ایران نیز باید با تکیه بر زبان و ادبیات فارسی، جایگاه فرهنگی خود را در سطح بینالمللی برجسته کند.
وی با بیان اینکه مفاهیمی همچون دوستی، محبت، احترام به انسان، طبیعت و حیوانات در متون فارسی جایگاه برجستهای دارند، افزود: این مفاهیم میتوانند مبنای شکلگیری گفتمانی مشترک میان ایران و جامعه جهانی باشند و ظرفیت ادبیات فارسی برای معرفی ارزشهای انسانی و اخلاقی ایران باید بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرد.
دیپلماسی زبان باید به ایجاد ارتباط پایدار منجر شود
در ادامه نشست، سیدمهدی طباطبایی، عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی، با تفکیک دیپلماسی زبان از دیپلماسی فرهنگی اظهار کرد: دیپلماسی فرهنگی مفهومی گستردهتر است و دیپلماسی زبان یکی از زیرشاخههای آن به شمار میرود. دیپلماسی زبان را میتوان استفاده راهبردی از زبان برای ایجاد ارتباط پایدار میان ملتها تعریف کرد.
وی با اشاره به بیش از دو دهه تجربه فعالیت در حوزه آموزش زبان فارسی به غیرفارسیزبانان، یکی از چالشهای این حوزه را نگاه غیرتخصصی به آموزش زبان فارسی دانست و گفت: آموزش زبان فارسی به خارجیها فعالیتی تخصصی است و نمیتوان تصور کرد هر فردی با هر میزان دانش و تجربهای قادر به انجام آن باشد.
طباطبایی با تأکید بر ضرورت شناخت ویژگیهای فرهنگی مخاطبان افزود: منابع آموزشی باید متناسب با نیازهای زبانی و فرهنگی کشورهای مختلف تدوین شوند. کتابی که برای آموزش زبان فارسی در یک کشور نوشته میشود، لزوماً در کشور دیگری کارآمد نیست و نمیتوان یک الگوی آموزشی واحد را برای همه مخاطبان به کار گرفت.
این عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی، موازیکاری و پراکندگی مسئولیتها میان نهادهای متولی آموزش زبان فارسی را از دیگر چالشهای این حوزه برشمرد و اظهار کرد: وزارت علوم، وزارت امور خارجه، بنیاد سعدی، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، دانشگاهها و سایر مراکز علمی و فرهنگی در زمینه آموزش زبان فارسی فعالیت دارند، اما لازم است مأموریت و حدود مسئولیت هر یک از این نهادها بهروشنی مشخص شود.
وی با تأکید بر ضرورت تقویت نقش هماهنگکننده و نظارتی بنیاد سعدی گفت: انتظار میرود این مجموعه با ایجاد هماهنگی میان نهادهای فعال، از موازیکاری جلوگیری کند و زمینه استفاده از ظرفیت دانشگاهها و استادان مختلف را فراهم آورد.
طباطبایی همچنین توسعه زیرساختهای دیجیتال، استفاده هدفمند از هوش مصنوعی و ایجاد درگاه جامع آموزش زبان فارسی را ضروری دانست و افزود: زبانآموزان خارجی به منابع معتبر و دست اول، اطلاعات مربوط به رویدادهای فرهنگی ایران و محتوای آموزشی قابل اعتماد نیاز دارند. ایجاد یک مرجع جامع میتواند از پراکندگی منابع و مراجعه مخاطبان به محتوای غیرمعتبر جلوگیری کند.
وی با اشاره به تجربه تدریس در دانشگاه پکن، بر اهمیت استمرار برنامههای آموزشی و جلوگیری از قطع ارتباط با زبانآموزان تأکید کرد و گفت: فعالیتهای کوتاهمدت، اگر به برنامههای پایدار منتهی نشوند، نمیتوانند دستاورد ماندگاری داشته باشند. برای گسترش زبان فارسی باید برنامهریزی بلندمدت، اعزام مستمر استادان و حمایت از زبانآموزان در دستور کار قرار گیرد.
این استاد دانشگاه، تدوین سند جامع دیپلماسی زبان فارسی، تعیین کشورهای اولویتدار، مشخص کردن گروههای مخاطب، تأمین منابع مالی، ارزیابی عملکرد استادان اعزامی و ایجاد فرصتهای پژوهشی مشترک را از جمله الزامات توسعه این حوزه برشمرد.
ظرفیت ادبیات فارسی در دیپلماسی فرهنگی جدی گرفته شود
در بخش دیگری از این نشست، احسانالله شکراللهی، رئیس اندیشگاه فرهنگی سازمان اسناد و کتابخانه ملی، با تأکید بر ضرورت توجه همزمان به دیپلماسی عمومی، فرهنگی، زبانی و ادبی، گفت: در برنامههای گسترش زبان فارسی در خارج از کشور نباید از ظرفیت ادبیات فارسی غافل شد و لازم است سهم ادبیات در کنار آموزش زبان مورد توجه بیشتری قرار گیرد.
وی با اشاره به تجربه فعالیت فرهنگی و آموزشی خود در هند اظهار کرد: بررسیهای میدانی نشان میدهد زبان و ادبیات فارسی همچنان در دانشگاههای هند از ظرفیت قابل توجهی برخوردار است و برخلاف برخی تصورات، این زبان در آن کشور جایگاه خود را بهطور کامل از دست نداده است.
شکراللهی با اشاره به شناسایی گروههای زبان و ادبیات فارسی در دانشگاههای هندگفت: برای برنامهریزی مؤثر باید اطلاعات دقیقی از دانشگاهها، استادان، دانشجویان و سرفصلهای آموزشی در اختیار داشت. شناخت این ظرفیتها کمک میکند برنامههای فرهنگی و آموزشی بر اساس واقعیتهای موجود طراحی شوند.
وی با بیان اینکه ادبیات فارسی میتواند زمینه ارتباط با مخاطبان متنوع را فراهم کند، افزود: مفاهیم عرفانی، اخلاقی و انسانی در آثار شاعرانی مانند مولانا، سعدی و حافظ از ظرفیت بالایی برای معرفی فرهنگ ایران برخوردارند و میتوانند بدون ایجاد حساسیتهای فرهنگی و اعتقادی، زمینه تعامل میان ملتها را تقویت کنند.
رئیس اندیشگاه فرهنگی سازمان اسناد و کتابخانه ملی پیشنهاد کرد در کشورهایی که آموزش زبان فارسی از پیشینه و زیرساخت مناسبی برخوردار است، توجه بیشتری به معرفی و آموزش ادبیات فارسی معطوف شود.
وی با اشاره به ضرورت متناسبسازی منابع آموزشی با نیازهای مخاطبان خارجی، بر انتخاب اشعار سادهتر، ترجمهپذیر و برخوردار از پیامهای جهانی تأکید کرد و گفت: همه آثار ادبی، به یک اندازه برای مخاطب خارجی قابل استفاده نیستند. بهتر است ابیاتی انتخاب شوند که مفاهیم انسانی و اخلاقی روشنی داشته باشند و فهم آنها به توضیحات پیچیده نیازمند نباشد.
شکراللهی همچنین بازنگری در کتابهای آموزشی زبان و ادبیات فارسی در هند را ضروری دانست و افزود: استفاده از خط و شیوه نگارش قابل فهم برای مخاطبان، ارائه توضیحات واژگانی به زبان فارسی و اردو و تهیه فایلهای صوتی با صدای استادان معتبر میتواند به ارتقای کیفیت منابع آموزشی کمک کند.
وی با اشاره به پژوهشهای خود درباره واژگان مشترک فارسی و هندی و بررسی محتوای آموزشی دانشگاههای هند، بر ضرورت استفاده از نتایج تحقیقات میدانی در تدوین منابع آموزشی تأکید کرد و گفت: تولید محتوای آموزشی باید با توجه به نیازهای واقعی مخاطبان و ویژگیهای فرهنگی و زبانی هر کشور انجام شود.
همکاری با دانشگاهها در دستور کار بنیاد سعدی است
در پایان این نشست، سیدعلی موسویزاده، معاون امور بینالملل بنیاد سعدی، بر ضرورت همکاری با دانشگاهها و استفاده از ظرفیت استادان و متخصصان حوزه زبان و ادبیات فارسی تأکید کرد.
وی با اشاره به تغییر رویکرد بنیاد سعدی در سالهای اخیر گفت: رویکرد مدیران بنیاد، گسترش همکاری با دانشگاههای مختلف و بهرهگیری از ظرفیتهای علمی متنوع بوده است و در همین راستا، شورای نشر بنیاد با حضور نمایندگانی از دانشگاههای مختلف فعالیت میکند.
موسویزاده با تأیید ضرورت توجه بیشتر به ادبیات فارسی در کنار آموزش زبان اظهار کرد: در سالهای گذشته تمرکز بیشتری بر حوزه زبانشناسی و آموزش زبان وجود داشت، اما در رویکرد جدید تلاش شده است از ظرفیت متخصصان ادبیات فارسی نیز بیشتر استفاده شود و تشکیل گروه ادبیات در بنیاد در همین راستا مورد توجه قرار گرفته است.
معاون امور بینالملل بنیاد سعدی گفت: ارزیابی و نظارت بر عملکرد فعالیتهای آموزشی و فرهنگی در خارج از کشور از جمله اقداماتی است که در سالهای اخیر در بنیاد مورد توجه قرار گرفته و این روند با جدیت دنبال میشود.
وی در پایان با دعوت از استادان و دانشجویان برای بازدید از بنیاد سعدی و آشنایی با فعالیتهای این مجموعه، بر ضرورت تداوم همکاریهای علمی و دانشگاهی در مسیر گسترش زبان فارسی تأکید کرد.
سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» از ۲۳ تا ۳۰ آبانماه ۱۴۰۵ در سراسر کشور برگزار میشود.


نظر شما :