دوازدهمین نشست «روزهای ایران‌شناسی» در کتابخانه ملی
سفیر هند و پژوهشگران از اهمیت زبان فارسی در تعاملات ایران و هند گفتند
به گزارش روابط‌عمومی بنیاد سعدی و به نقل از سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، این نشست چهارشنبه ۲۰ آبان‌ماه ۱۴۰۵، از ساعت ۱۰ تا ۱۲، به دبیری مهران رضایی در تالار محدث کتابخانه ملی ایران برگزار شد. در این نشست، ویشوش نگی، سفیر هند در ایران، درباره نقش زبان فارسی در پیوندهای تاریخی و فرهنگی دو کشور سخن گفت. قهرمان سلیمانی، دبیر بنیاد سعدی، مرتضی رضوان‌فر، عضو هیئت علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، و کاظم شریف کاظمی، رئیس اداره هند وزارت امور خارجه، نیز از سخنرانان این برنامه بودند.
در آغاز برنامه، مهران رضایی، دبیر نشست، جایگاه فارسی در هند را چنین توصیف کرد: «فارسی با فرهنگ و خاطره تاریخی این سرزمین درآمیخته است و آثارش را می‌توان در دیوان شاعران، تاریخ‌نامه‌ها، کتیبه‌ها و نسخه‌های خطی بازجست.» او با یادآوری سهم شاعران، دبیران و دانشوران هند در گسترش فارسی، این میراث را «مایه شناخت و همدلی میان دو ملت» خواند.
رضایی درباره نقش کتابخانه ملی در برگزاری «روزهای ایران‌شناسی» توضیح داد: «این نشست‌ها فرصتی فراهم آورده‌اند تا گنجینه تاریخ و فرهنگ ایران از چشم‌انداز پژوهش‌های تازه و در پرتو گفت‌وگوی صاحب‌نظران بازخوانی شود.»
در ادامه، قهرمان سلیمانی، دبیر بنیاد سعدی، پیشینه پیوند ایران و هند را تا روزگار اسطوره‌های مشترک دو سرزمین دنبال کرد و گفت: «از میان عواملی که ما را از کهن‌ترین ایام تا اکنون با هند پیوند داده‌اند، زبان فارسی استوارترین، ریشه‌دارترین و پرنورترین دریچه‌ای است که برای گفت‌وگو و تعامل میان دو کشور باز می‌شود.»
او با اشاره به تنوع زبانی هند، درباره کارکرد تاریخی فارسی و ظرفیت آن در مناسبات امروز دو کشور توضیح داد: «فارسی روزگاری زبان میانجی بود و جنوب هند را به شمال و شرق این سرزمین گسترده را به غرب پیوند می‌داد. برای اینکه امروز بتوانیم از این ابزار استفاده کنیم، باید نگاه واقع‌گرایانه‌ای به وضعیت هند داشته باشیم.»
سلیمانی در بررسی تصویر هند در ادب فارسی، به روایت شطرنج و نرد در شاهنامه اشاره کرد: «تصویری که در شاهنامه فردوسی از هند می‌بینید، بسیار روشن و الهام‌بخش است. هندی‌ها نمونه تمام‌عیار حکمت، خردمندی و خلاقیت‌اند. در داستان شطرنج و نرد هم دو ملت ایران و هند به کمک هوشمندی و فهم مسئله، راهی خردمندانه برای حل اختلافشان پیدا می‌کنند.»
دبیر بنیاد سعدی لشکرکشی‌های محمود غزنوی به هند را نقطه عطفی در دگرگونی این تصویر دانست و بازتاب آن را چنین توصیف کرد: «در گلستان سعدی این چهره دوم را می‌توانید ببینید. تصویر یک روحیه شکست‌خورده است، تصویر ملتی که محمود غزنوی تحقیرش کرده است.»
سلیمانی برای توضیح سهم فرهنگ هند در بالندگی ادب فارسی، از سبک هندی یاد کرد: «یکی از سبک‌های سه‌گانه شعر فارسی، سبک هندی است. این هدیه‌ای بود که در تعامل فرهنگ هند با فرهنگ ایران از رهگذر زبان فارسی برای ایران پدید آمد.»
او ترجمه فارسی «رامایانا» و «مهابهاراتا» را نمونه‌ای از نقش فارسی در شناساندن میراث هند به جهان برشمرد و افزود: «هند وارث یکی از کهن‌ترین تمدن‌های بشری است. این تمدن برای عبور از مرزهای هند و رسیدن به جامعه جهانی به گذری نیاز داشت. این گذر را زبان فارسی و فرهنگ ایرانی فراهم کرد.»
دبیر بنیاد سعدی در پایان بر نقش فارسی در ادامه این دادوستد فرهنگی تأکید کرد: «اگر قرار باشد در یک دادوستد فرهنگی با هم گفت‌وگو کنیم، چیزی بدهیم و چیزی بستانیم، باید به اهمیت زبان فارسی توجه بیشتری داشته باشیم.»
مرتضی رضوان‌فر، عضو هیئت علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، در این نشست یافته‌های پژوهش میدانی خود درباره کتیبه‌های فارسی هند را ارائه کرد و درباره دامنه این پژوهش توضیح داد: «کار من شناسایی و مستندسازی میراث مشترک ایران و هند با تکیه بر کتیبه‌های فارسی بود. این آثار را در شهرهایی از جمله بیدر، حیدرآباد، اورنگ‌آباد و دهلی بررسی کردم.»
رضوان‌فر در معرفی نمونه‌های بررسی‌شده، از کتیبه‌های ملمّع فارسی و عربی یاد کرد و بازتاب طبیعت بومی در خوشنویسی را چنین توصیف کرد: «در نمونه‌ای که آن را طغرا می‌نامند، الف‌ها به نیزار می‌مانند و حروف نسخ و ثلث را به شکل ریشه‌های نی درآورده‌اند. در نمونه‌ای دیگر، شکل پرندگان آبزی و قایق‌ها را در حروف می‌بینید. یعنی فضای طبیعی بنگال را در کتیبه می‌بینید.»
او تالار آشوکا در کاخ ریاست‌جمهوری هند را نمونه‌ای از حضور خط فارسی در کنار هنر هندی معرفی کرد و افزود: «تابلوی فتحعلی‌شاه قاجار در میانه سقف تالار قرار دارد. نقاشی‌های پیرامون آن و نوشته‌های فارسی را هنرمندان هندی ترسیم کرده‌اند. این تالار نماد بارزی از گفت‌وگوی فرهنگی و هنری میان ایران و هند است.»
این پژوهشگر با یادآوری آرامگاه‌های حزین لاهیجی و شاه خلیل‌الله کرمانی، فرزند شاه نعمت‌الله ولی، ارزش سنگ‌مزارها را در شناخت پیشینه مهاجرت ایرانیان به هند شرح داد: «از روی سنگ‌مزارها می‌فهمیم مهاجران از کدام بخش‌های ایران آمده‌اند، از کرمان، شیراز و تبریز. در میان آن‌ها معمار، شاعر، ستاره‌شناس و چهره‌های سیاسی بوده‌اند. از خود سنگ‌مزارها اطلاعات زیادی درباره میراث مشترک به دست می‌آوریم که بسیاری از آن‌ها در کتاب‌ها نیامده است.»
رضوان‌فر انتشار تصاویر کتیبه‌ها همراه با توضیح تاریخ بناها و ویژگی‌های هنری آثار را راهی برای آشنایی عموم با این میراث دانست و درباره نقش آن در دیپلماسی فرهنگی گفت: «می‌خواستیم با تکیه بر میراث مشترک و چهره‌های فرهنگی، زمینه گفت‌وگو میان ایران و هند را فراهم کنیم و از این راه روابط دو کشور را در حوزه‌های اجتماعی، سیاسی و اقتصادی تقویت کنیم.»
ویشوش نگی، سفیر هند در ایران، در نشست «جلوه‌های زبان فارسی در آثار تاریخی هند»، فارسی را بخشی از میراث درونی هند دانست و نقش آن را در پیوند سرنوشت دو کشور چنین توصیف کرد: «فارسی بیش از ششصد سال زبان اداره امور، دیپلماسی، ادبیات فاخر و تبادل فرهنگی بود. این زبان پلی شکوهمند میان جهان هندی و حوزه فرهنگ فارسی بود که هر دو را غنا بخشید.»
نگی درباره جایگاه فارسی در دربار و دیوان هند توضیح داد: «از دوره غزنویان و سلطنت دهلی به بعد، فارسی به زبان برگزیده دربار و دیوان تبدیل شد. امپراتوری گورکانی فارسی را زبان رسمی خود قرار داد. ماهیت فرامذهبی و جهان‌وطنی این زبان به ایجاد پیوند میان بخش‌های گوناگون قلمرویی پهناور و متنوع کمک می‌کرد.»
سفیر هند، دربار گورکانی را یکی از کانون‌های بالندگی ادب فارسی خواند و یادآور شد: «دربار گورکانی شاعران و دانشوران ایران صفوی را به خود جذب می‌کرد. نویسندگان و شاعران زاده هند نیز در شکل‌گیری و گسترش سبک هندی در شعر فارسی نقش داشتند، سبکی که با تصویرپردازی‌های بدیع و پویایی اندیشه شناخته می‌شد.»
او ترجمه آثار سانسکریت را نمونه‌ای از دادوستد فرهنگی آن دوره برشمرد و افزود: «در این دوران ترجمه رونق چشمگیری داشت. آثار مهمی چون رامایانا و مهابهاراتا به فارسی ترجمه شدند و ترجمه مهابهاراتا به رزم‌نامه شهرت یافت. حاصل این دادوستد، تلفیقی خلاقانه بود که در معماری، نگارگری، آشپزی و بیش از همه در ادبیات جلوه پیدا کرد.»
نگی از برگزاری نشست «جایگاه زبان فارسی در هند، گذشته و حال» در سال ۱۳۹۷ با همکاری بنیاد سعدی یاد کرد و درباره دیگر فعالیت‌های فرهنگی سفارت هند توضیح داد: «سفارت از انتشار آثار پژوهشگران و مترجمان ایرانی درباره فرهنگ، زبان‌ها، معماری و فلسفه هند حمایت کرده است. در مجموعه برنامه‌های هندنامه نیز از نویسندگان و مترجمان دعوت می‌کنیم تا درباره کتاب‌های خود سخن بگویند.»
سفیر هند در پایان، برای نشان دادن نفوذ فارسی در زندگی روزمره، خاطره‌ای از خانواده‌اش در هیماچال، در شمال هند، بازگو کرد: «پدربزرگم متون اردو را راحت‌تر از متون هندی می‌خواند و اسناد مدنی و اسناد مربوط به زمین‌ها هم به اردو بود. برای اجدادم استفاده از اردو، که بسیار تحت تأثیر فارسی است، آسان‌تر بود. این تجربه را از محیط روستایی محل زندگی‌مان می‌گویم.» او همچنین از آمادگی سفارت هند برای تسهیل کار پژوهشگران این میراث مشترک خبر داد.
کاظم شریف کاظمی، رئیس اداره هند وزارت امور خارجه، در بخش پایانی نشست پرسید: «آیا کارهای مشترکی که در چند دهه اخیر میان ایران و هند انجام شده، با گستره اشتراکات فرهنگی دو کشور تناسب دارد؟» او در ادامه تأکید کرد: «با این همه اشتراک فرهنگی، به طرحی تازه نیاز داریم که سفارتخانه‌های دو کشور راه را برای آن هموار کنند و متخصصان نقش‌آفرین باشند. به کاری تخصصی نیاز داریم که به خانه‌های مردم، چه در ایران و چه در هند، راه پیدا کند.»
شریف کاظمی در پایان درباره برنامه‌های پیشنهادی برای همکاری ایران و هند گفت: «با کمک دوستان، اسناد مربوط به هفتادوپنجمین سالگرد روابط دیپلماتیک دو کشور را فراهم کردیم. برگزاری آیین این سالگرد می‌تواند یکی از اقدامات مشترک ما باشد و فرصتی فراهم کند تا جلوه‌های فرهنگی این روابط بیشتر دیده شود.»
نظر شما :