موسیقی ایرانی

یک) موسیقی سنتی

موسیقی در ایران سابقه‌ای دیرینه دارد و به دوران ایران باستان باز می‌گردد. ایران خاستگاه موسیقی‌ غنی و متنوع است و موسیقی سنتی ایران به عنوان یکی از مؤلفه‌های فرهنگ و هنر ایرانی به ‌شمار می‌رود. تقریباً تمامی اقوام ایرانی دارای موسیقی محلی خاص خود هستند.

از قرن چهارم تا نهم هجری قمری، موسیقی ایران وضعیت فوق العاده­ای داشت. اغلب دانشمندان و فلاسفه در کتاب‌ها و رسالات خود مبحثی را به موسیقی اختصاص داده‌اند. از جمله ابو نصر فارابی، بو علی سینا، صفی الدین ارموی، قطب الدین شیرازی و عبدالقادر مراغه­ای را می‌توان نام برد. در کتاب‌های موسیقی ایرانی تا قرن نهم هجری، از واژۀ «مقام»، «پرده» و «شدّ» استفاده می­شد. در پرده­ها و نغمه‌ها از حروف ابجد استفاده می‌شد و دوازده مقام اصلی هم تعریف کرده بودند که عبارت است از:

عشاق، نوا، بوسلیک، راست، حسینی، حجاز، راهوی، زنگوله، عراق، اصفهان، زیرافکند، بزرگ. این مقامات، دارای هفده درجه یا مایه و بیست و چهار شعبه یا گوشه است.

 

ردیف

ردیفِ موسیقی امروز ایران از دورۀ «آقا علی‌اکبر فراهانی» نوازندۀ تار در دورۀ ناصرالدین شاه باقی‌ مانده ‌است. ردیف، در واقع مجموعه‌ای از مثال‌های آهنگین در موسیقی ایرانی است که تقریباً با واژۀ «رپرتوار» در موسیقی غربی هم‌معنی است. یک مجموعۀ ردیف، مثال‌های موسیقایی از هر کدام از گوشه‌های یک دستگاه ‌است که بیانگر حال و هوای احساسی آن است.

 

اثری از کمال الملک                    

 

دستگاه

هر دستگاه موسیقی ایرانی، توالی­ای از پرده‌های مختلف موسیقی ایرانی است که انتخاب آن توالی، حس و شور خاصی را به شنونده انتقال می‌دهد. هر دستگاه، از تعداد بسیاری گوشۀ موسیقی تشکیل شده ‌است و معمولاً بدین شیوه ارائه می‌شود که از درآمد دستگاه آغاز می‌کنند، به گوشۀ اوج یا مخالف دستگاه در میانۀ کار می‌رسند، سپس با فرود به گوشه‌های پایانی و ارائۀ تصنیف و رِنگ، اجرای خود را به پایان می‌رسانند.

موسیقی سنتی ایران، شامل هفت دستگاه به شرح زیر می­باشد:

·         دستگاه شور

·         دستگاه سه‌گاه

·         دستگاه چهارگاه

·         دستگاه همایون

·         دستگاه ماهور

·         دستگاه نوا

·         دستگاه راست‌پنج‌گاه

همچنین دارای پنج آواز به شرح زیر می­باشد:

·         آواز ابوعطا، متعلق به دستگاه شور

·         آواز بیات ترک یا بیات زند، متعلق به دستگاه شور

·         آواز افشاری، متعلق به دستگاه شور

·         آواز دشتی، متعلق به دستگاه شور

·         آواز بیات اصفهان، متعلق به دستگاه همایون

 

سازهای ایرانی

سازهای ایرانی از لحاظ نوع و شکل تولید صوت به سه گروه تقسیم می شوند:

۱)  سازهای زهی: شامل تار، دوتار، سه تار، عود ، تنبور،  رباب، کمانچه، سنتور و قانون که زخمه ­ای است.

۲)  سازهای بادی: شامل نی ، فلوت، سرنا، نی انبان، کرنا ، با لابان، دوزله، قره نی، نفیر، دونیه

 ۳) سازهای ضربی: تنبک، دف،  دایره، دهل،  نقاره، سنج        

تار

تار از سازهای زهی و ایرانی است که با زخمه نواخته می‌شود. تار در ایران و برخی مناطق دیگر خاورمیانه، مانند تاجیکستان، جمهوری آذربایجان و ارمنستان و گرجستان و دیگر نواحی نزدیک قفقاز برای نواختن موسیقی کلاسیک این کشورها رایج است.

زنی در حال نواختن تار؛ نقاشی در هشت بهشت اصفهان۱۶۶۹

سه‌تار

سه‌تار از سازهای زهی و مضرابی موسیقی ایرانی است که با ناخن انگشت اشارۀ دست راست نواخته می‌شود. این ساز، دارای چهار سیم از جنس فولاد و برنج است که به موازات دسته، از کاسه تا پنجه کشیده شده‌اند. صدای تار ظریف و تا حدودی غمگین است.

سه تار

سنتور

سنتور، سازی زهی و کوبه‌ای است که به شکل ذوزنقه می باشد و با دو زخمه چوبی نواخته می‌شود. رایج‌ترین نوع سنتور دارای ۷۲ سیم است.

 

زنی در حال نواختن سنتور، نقاشی در هشت بهشت اصفهان 1669.

نی

نی یا نی هفت بند، از سازهای بادی ایرانی است. این ساز از گیاه نی ساخته می‌شود. برای ساخت این گونه نی آن را طوری برش می­دهند که از سر تا ته آن، شامل هفت بند شود و اخیراً به صورت مصنوعی (نی اصلاح شده) نیز ساخته شده است. نی متشکل از ۵ سوراخ در جلو و یک سوراخ در پشت آن است که توسط انگشتان دوم و چهارم از یک دست و انگشتان اول تا چهارم از دست دیگر پوشیده می‌شوند. نی را با جا گرفتن بین دو دندان نیش و گرد کردن زبان در پایین و پشت آن می‌نوازند.

تصویر یک زن در حال نواختن نی بر دیوارۀ کاخ هشت‌بهشت، اصفهان

تنبک

تنبک، تمبک، دمبک و یا ضَرب، یکی از سازهای کوبه‌ای ایرانی است. این ساز پوستی، از نظر سازشناسی جزء طبل‌های جامی شکل محسوب می‌شود که از این خانواده، می‌توان به سازهای مشابه مانند داربوکا در کشورهای عربی و ترکیه و زیربغلی در افغانستان اشاره کرد.

تنبک                           

دف

دَفّ، یکی از سازهای کوبه‌ای در موسیقی ایرانی است که شامل حلقه‌ای چوبی است که پوست نازکی بر آن کشیده‌اند و با ضربه‌های انگشت بر آن می‌نوازند. این ساز شبیه ساز دیگری به نام «دایره» می­باشد ولی بزرگ‌تر از آن و با صدای بم‌تر است.

                       نقشی از دف، اصفهان    

دو) موسیقی مذهبی یا آئینی

موسیقی مذهبی یا آیینی، بیشتر به موضوعات مربوط به آیین‌های ملی یا مذهبی می‌پردازد. در فرهنگ ایرانی – اسلامی، موسیقی در شکل‌های مختلفی مشاهده می‌شود. مانند قرائت قرآن، اذان و مناجات با آواز خوش، نوحه‌خوانی، شبیه‌خوانی، منقبت‌خوانی، سحر‌خوانی، چاوشی‌خوانی و ...

تا چندی پیش هم، با نواختن سورنا و دُهل در برخی از شهرهای بزرگ، آمدن بهار را مژده می­دادند. البته هنوز هم در برخی از شهرها از اواسط اسفند تا اوایل فروردین این صدا به گوش می­رسد. 

سه) موسیقی فولکلور

موسیقی فولکلور ایران از تاریخ  و فرهنگ و آداب و رسوم زندگی مردم در طول قرون متمادی سرچشمه می گیرد. این موسیقی، برای مردم ایران، فقط یک وسیلۀ سادۀ تفریحی یا یک منبع ارضای روحی یا یک هنر رایج نیست، بلکه با اعمال و رفتار روزمرۀ افراد جامعه ارتباط دارد، ملتی که سعی می­کنند احساسات خود را بی تکلف با تشبیهات ساده به شکل آهنگ­ها و ترانه­های ساده و عامیانه بیان کنند و گاه به قدری ماهرانه از عهدۀ این کار برمی­آیند که اثری جاودانه از آنان باقی می­ماند.

فولکلور ایرانی، آئینه تمام نمای اندیشه، فرهنگ، آداب و رسوم مردم ایران است، و چون در ایران اقوام مختلفی ساکن­اند که از نظر فرهنگی تفاوت­های بسیاری با یکدیگر دارند، موسیقی آیینی اقوام نیز، متنوع می­باشد که سینه به سینه از نسلی به نسل دیگر رسیده است و سعی در انتقال احساسات، عواطف، اندیشه­ها و تاریخ مردم آن دیار به نسل جدید دارد.
چوپانی­خوانی به همراه نی، لالایی خوانی مادران بر بالین فرزندان، لاله خوانی یا الله خوانی دختران در هنگام قالی بافی، ترانه خوانی در عروسی­ها، لیلی ماری خوانی در مزارع برنج و شالیزار ها و سوز و مقام خوانی در عزا ها، نمونه هایی از موسیقی فولکلور ایرانی است که به صورت شفاهی به نسل‌های بعدی منتقل شده است.

 

چهار) موسیقی پاپ

موسیقی پاپ ایرانی در سدۀ نوزدهم و در دورۀ قاجاریه متولد شد و بعدها با اختراع رادیو این سبک به سرعت در ایران رواج پیدا کرد و پس از تأسیس رادیو در سال ۱۳۰۹ ه‍ .ش، رونق گرفت. دهۀ پنجاه شمسی، برای این نوع موسیقی، دهۀ موفقی بود، ولی موسیقی پاپ را به اوج خود نرساند. پس از انقلاب اسلامی و پس از یک دوره وقفۀ طولانی، موسیقی پاپ بار دیگر به عرصۀ موسیقی ایران برگشت. در سال ۱۳۷۷ برای اولین بار، جشنوارۀ موسیقی پاپ برگزار شد. امروزه شاهد گسترش فوق العاده موسیقی پاپ در ایران هستیم و هفته ای نیست که آلبوم جدیدی در این حوزه از موسیقی منتشر نشود.