سفر فارسی آموزان 44 کشور جهان به دو شهر تاریخی کاشان و اصفهان

هشتاد و چهارمین دوره دانش افزایی زبان و ادبیات فارسی با سفر 121 فارسی آموز خارجی از 44 کشور دنیا با سفر به شهرستان­های کاشان و اصفهان به ایستگاه آخر خود رسیده است.

به گزارش روابط عمومی بنیاد سعدی، 121 مهمان خارجی حاضر در هشتاد و چهارمین دوره دانش افزایی زبان و ادبیات فارسی در سفر به دو شهر اصفهان و کاشان، معماری خانه ­های قدیمی، وجود آب انبارهای بزرگ و  آثار تاریخی و فرهنگی این دو شهر را تحسین کردند.

این فارسی آموزان که هر کدام از دیاری با فرهنگ و تاریخی خاص قدم به کشور ایران گذاشته اند، در بازدید از اماکن تاریخی کاشان با تمجید از فراوانی این مراکز در یک شهر، از کاشان به عنوان یک کشور کوچک باستانی یاد می­ کنند.

خانه­ های تاریخی بروجردی­ها و طباطبایی­ ها اولین مقصد فارسی آموزان است که با استقبال خوب آنها همراه است. گرمی هوا و شلوغی اماکن، هیچ کدام از حوصله گروه برای پرس و جو از سابقه و شیوه ساخت این عمارت­ها کم نکرده و علیرغم توضیحات شخص راهنما دقایق زیادی صرف پاسخگویی به سوالات این بازدیدکنندگان می شود.

«ایمان شریف»، دانشجوی دکتری رشته معماری اعزامی از تونس، یکی از فارسی آموزانی بود که با توجه به رشته تحصیلی اش نظرات جالبی در مورد بناهای تاریخی کاشان ار ائه داد. وی معتقد است که بناهای تاریخی موجود در جنوب این کشور آفریقایی شباهت­هایی با معماری ایرانی دارد .

این فارسی آموز  که به طور تخصصی روی معماری ایرانی و اسلامی مطالعاتی داشته است و بر اساس تحقیقاتش گنبد و نقوشی محرابی شکل شاه نشین های ایرانی را از مختصات معماری ایرانی معرفی می کند.

ایمان شریف، تاکید دارد شباهت ­های زیادی در ساخت خانه­های آجری،تهیه درهای چوبی از جنس درخت خرما، و حتی نوع سنگفرش خانه ها بین ایرانی­ها و تونسی­ها وجود دارد اما توجه به هلال های ورودی موجود در هر عمارت و همچنین توجه به حوض آب در حیاط هر خانه از جمله ویژگی های منحصر بفرد معماری ایرانی است.

مهمانی از کشور بوسنی هم توجه به خانه­های زیبا را از جمله فرهنگ مردم کشورش معرفی می­کند. او در بین جامعه اسلامی این کشور اروپایی «سروزینا کوچا» یا همان خانه سروزین را به عنوان نمونه یاد می کند که در اقدام مشابهی چون تصمیم وارثان خانه طباطبایی در کاشان، محل اقامت آقای سروزین را که فردی مسلمان بود را به موزه تبدیل کردند. خانه «دزپیچ» هم دیگر خانه ای است که به فردی صرب و مسیحی تعلق داشت و امروز به موزه تبدیل شده است.

توجه به میهمان در معماری خانه­ های ایرانی

دانشجوی اعزامی از دانشگاه ناپل  یکی دیگر از فارسی آموزانی بود که به معماری ایرانی نگاهی موشکافانه داشت. وی با تمجید از معماری ایرانی در رشد شخصیتی ساکنان آن گفت: در خانه ­های ایرانی مهمان جایگاه خاصی دارد، سرویس بهداشتی در خارج از نشیمن قرار دارد، خانه با نور طبیعی تزیین و روشن می شود، حیاط و آب موجود در حوض آن از جمله ملزومات هر خانه ایرانی به شمار می روند. هر چند می­دانم امروز فرهنگ غربی آپارتمان نشینی اینجا هم بسیار رایج شده است.

این مهمان ایتالیایی با برشماری جاذبه­ های توریستی عمارت طباطبایی در سطح جهانی افزود: در این گرمای تابستان و در این وقت روز (ظهر) برایم جالب بود زیر تابش شعله های جهنمی خورشید و در این هوای کویری تنها وقتی از دالان های یک خانه در کاشان می­گذری چشمت به یک بنای زیبا باز می شود و ناگهان کاهش دما را احساس می کنی.

پس از بازدید از خانه طباطبایی­ ها، میهمانان به قصد صرف ناهار، به امام زاده ابراهیم، از نوادگان امام هفتم (ع) می روند.  در این مکان نیز برای مهمانان جالب است حتی اماکن مذهبی در ایران هم مقید به وجود حوض آب هستند.

امیر، مهمانی از کشور ترکیه که زبان فارسی را نه از طریق دانشگاه بلکه بر حسب علاقه و به دنبال مراودات فراوان خود با دوستان افغانستانی و ایرانی یاد گرفته است، با اشاره به نقاشی­ های سقفی این عبادتگاه می­گوید: تصویرگری از فرشتگان زن آن هم برهنه چندان مطلوب این فضا نیست. در مسجد ایاصوفیه که سال ­های پیش یک کلیسا بود و بعدها توسط مسلمانان به مسجد تبدیل شد هم تصاویر و نقاشی هایی وجود دارد که بابت همین تنها در بخش کوچکی از این مجموعه امکان اقامه نماز وجود دارد.

رمضان، فارسی آموز اعزامی از داغستان روسیه هم وجود یک چنین بارگاهی را برای فرزندی از فرزندان یکی از امامان شیعیان جالب خواند و گفت: من مسلمان هستم اما تلاشی برای ساخت مقبره برای بزرگان در روسیه انجام نمی شود. البته صوفیان این کشور مانند قادری­ها و دیگر دسته­ها ممکن است برای مشایخ خود بقعه بسازنند. من در سفری که سال­ها پیش به دمشق داشتم نیز نمونه ­هایی از این مکان­های زیارتی را در نزد صوفیان کشور سوریه دیدم.

شگفتی از وجود آب انبارهای بزرگ در ایران

شهر تاریخی و زیرزمینی «اویی» از دیگر مکان ­هایی است که در شهر کاشان بسیار مورد توجه فارسی آموزان قرار می­ گیرد. آنها در این بازدید با اشاره به تاثیر بلایی طبیعی در تخریب آثار زیر زمینی ، از وجود آب انبارهای بزرگ موجود در ایران اظهار شگفتی کردند.

دانشجویی از کشور اوکراین وجود شهری با قدمت 1500 سال را در کاشان مهمترین جاذبه این شهرستان اعلام کرد و گفت: در دل کویر سوزان از ورودی یک درب کوچک که وارد می شوی با زیر پا گذاشتن 45 پله سنگی ناگهان متوجه می شوی در عمق 14 متری زمین قرار داری. محلی که سال های نه چندان دور محل ذخیره آب آشامیدنی مردمان این منطقه بود. ایستادن در جایی که سال ها پر از آب بود به آدم حس عجیبی دست می دهد.

مهمانی از کشور عراق که دانشجوی مقطع دکتری زبان و ادبیات فارسی است ساخت بنایی زیرزمینی با استفاده از ساروج را از نشانه های دوستی مردم ایران با طبیعت مطرح می کند و اعتقاد دارد: ساروج یا همان ملاتی که از تلفیق آهک، سفیده تخم مرغ، خاک رس و الیاف گیاهی تشکیل می شود به هر بنای گلی جان می بخشد. می گویند تا دهه های پیش آب انبار این محل هم دایر بوده بوده و آب آشامدنی مردم از این محل تامین می شده است. محلی که بعد از خشکسالی این مناطق کویری باز به عنوان پناهگاهی امن، جان پناه مردم آران و بیدگل از تیرس غارتهای تمام ندشنی تاریخ بود.

«اویی» شهر زیر زمینی  ای که به خیالپردازی سینمایی شبیه است

تفلیت اسلامی، فارسی آموز کشور مقدونیه هم وجود شهری سه طبقه ای را در عمق چندین متری از سطح زمین را یکی از جاذبه های بزرگ ایران معرفی می­کند و می­افزاید: من تا پیش از این یک چنین جاهایی را تنها در فیلم­ها دیده بودم و فکر می­کردم وجود یک چنین شهرهای مجهز زیر زمینی آن هم یک چنین مجموعه تاریخی تنها یک خیالپردازی سینمایی است اما امروز در دالان های پیچ در پیچ و چاه های متصل به هم در دل زمین را که بازدید کردم متوجه شدم دستاوردهای تاریخی و باستانی برخی کشورها شاید در حد یک وهم قلمداد شوند اما واقعیت دارند.

دلزار، مهمانی از اربیل عراق است از دو سال گذشته به طور حرفه ای درصدد برآمده تا فارسی را یاد بگیرد. این جوان که پدر یک دختر 6 ساله است و بسیار هم دلتنگی همسر و فرزندش را می کند در بازدید از این مکان زیر زمین می گوید: جالب است این جای شگفت انگیز با سیلی که در سال 1335 شمسی در ایران می آید به گمان همه مردم محلی تخریب شده فرض می شود تا اینکه چاه کنی این گنجینه بزرگ را برای بشریت از دل خاک کشف می کند. آن طور که در مورد این محل از راهنمایان سوال داشتم این واقعیت هست که آنچه از آن بازدید داشتیم تنها بخش کوچکی از این شهر زیر زمینی است که 10 سال گذشته کشف شده است.

مهمانی از صربستان که در مقطع فوق لیسانس به یادگیری زبان فارسی علاقه پیدا کرده است در مورد شهر تاریخی نوش آباد نظر جالبی دارد. او امکانت موجود در این این شهر را یک مهندسی دقیق می داند نه فقط برای پناه بردن عده ای برای مصون ماندن از حملات دشمن بلکه نوعی پایگاه نظامی یا انبار برای نگهداری مهمات جنگی است. وجود دستشویی، وجود اتاق های متعدد و محلی برای پخت و پز در این فضای بسته تا حدودی این نظریه را ثابت می کند.

تنها فارسی آموز اعزامی از کشور تاجیکستان به شباهت این بنای زیر زیر زمینی با برخی از بناهای شهر تاریخی پنجکنت واقع در شمال شرقی کشورش می پردازد. او از آثاری یاد می کند که تاسیس بنای آنها به سال­ها پیش از میلاد مسیح باز می­گردد و در آسیای مرکزی برای خودشان اعتباری جهانی قائل هستند و اظهار ناراحتی می کند یک چنین جای عجیبی در ایران چرا هنوز ثبت جهانی نشده و علاقمندان بسیاری در دنیا از وجودیک چنین جاذبه ای بی خبرند.

زکریا، فارسی آموز بنگلادشی حاضر در این دوره نیز شهر زیرزمینی اویی را به بناهای منطقه «ماهاستانگار» در شهر «راجشاهی» و منطقه باستانی «مایناماتی» در شهر «کومیلا» تشبیه می کند که از برخی وجوه می توان به جهت مواد به کار رفته در بنای این امکان آن را به هم شبیه دانست.

دانشجوی رشته زبان و ادبیات فارسی اعزامی از دانشگاه ناپل ایتالیا هم با تمجید از جاذبه های شهر کاشان تاکید دارد، اینجا کویر نیست اینجا عروس طبیعت است. چطور ممکن است در چندین متری زمین اینجا شهری با این ظرافت ساخته شود. عجیب است بهترین گل های سرخ کشور پهناور ایران و گلاب های مشهور ایرانی در همین منطقه تهیه و تولید می شود.

رمضان، یکی از فارسی  آموزان روس حاضر در این دوره نیز با شناخت خوبی که از غار علیصدر و دیگر مجموعه های زیر زمینی کشور ایران دارد، اعتراف می کند از وجود یک چنین جاذبه توریستی تا پیش از بازدید آن هیچ اطلاعی نداشته است. 

سفر به اصفهان مقصد بعدی فارسی آموزان است.  آکواریوم اصفهان و باغ پرندگان  اولین مقصد گردشگری آنها در  این شهر تاریخی معروف ایران است.

مهمان اعزامی از اربیل عراق مشاهده آکواریوم سقفی را تجربه متفاوتی در ایران برشمرد و گفت: تا پیش از این آکواریوم های بزرگ و مورب را از طریق تلویزیون در بین جاذبه کشورهای اروپایی دیده بودم، خوشحالم امروز در یک شهر تاریخی و آن هم در کشور همسایه خودمان از یک چنین مکانی بازدید کردم.

کامران، فارسی آموز اعزامی از تاجیکستان تنوع گونه های آبزی در آکواریوم آبی را در نوع خود در منطقه کم نظیر خواند و تبلیغات مناسب را تضمین کننده خیل سفرهای جهانگردان به این شهر اعلام کرد.

سلطنت و آرکین دو فارسی آموز اعزامی از کشور قزاقستان که از ابتدای دوره تاکنون بیش از 9800 عکس یادگاری با تلفن همراه شان ثبت کرده اند، طبق معمول با ژست های عجیب و غریب خود در تونل آبی ترافیکی بزرگی را انداخته اند.

بعد از این بازدید دوستان در گروه های چهار نفره سوار بر تله سیژ شده و در این روزهای گرم اصفهان با ارتفاع گرفتن از زمین و گذر از لا به لای چنارها و سپیدارهای بلند قدری خنکی را تجربه می کنند.

بخش بعدی فارسی آموزان بازدید از باغ پرندگان است. این بخش هر چند برای بعضی این ابهام ناتمام را دارد که چطور یک باغ وحش می تواند فقط مختص پرندگان باشد اما برای عده ای هم مثل اعضای هیات عراقی و مهمانانی از آسیای مرکزی جالب است.

نمی ­توان به اصفهان رفت و ازمسجد جامع عباسی آن دیدن نکرد. از هتل تا مسجد امام یا همان مسجد جامع عباسی راه زیادی نیست. 121 فارسی آموز هشتاد و چهارمین دوره دانش افزایی زبان و ادبیات فارسی از کوی امامزاده احمد با پای پیاده وارد بازار چهارسوق مقصود می شوند. در میان دنگ دنگ گوشنواز چکش ­های قلمزنان هنرمند اصفهانی و در میان بوی ادویات مختلف و عطر گل های خشک عطاری ها با عبور از شرابتسرا، حجره کبابی و بریانی و کارگاه های میناکاری و خاتم کاری بازار شیخ لطف الله وارد میدانی می شویم که آفتاب تیز تابستانی هم تاثیری در تمرکز بلند غالب مهمان خارجی در وسط این میدان بی سقف ندارد.

«اصفهان، نصف جهان»،  لقبی که برازنده این شهر است

در لابه لای صحبت این جمع، حرف های دکتر انور عباس مجید، دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بغداد بیش از همه برایم جالب است. او میدان نقش جهان را به دلیل وجود نمادهای موجود در آن برای دوست الجزایری خود به زبان فارسی و عربی با عنوان نقش جهان معرفی می کند. دوستش که چندان فارسی را روان صحبت نمی کند به نوعی در همه گفت و گوها تنها یک مستمع است. به جمع شان اضافه می شوم و در خصوص این جمله معروف « اصفهان نصف جهان است» نظرش را جویا می شوم. پیش تر تعاریف متعددی از این نسبت عجیب به اصفهان شنیده بودم اما حرف­های این دوست عراقی بی اندازه برایم شنیدنی بود.

این مدرس زبان فارسی می­گوید: شاه عباس صفوی برای نمایش قدرت تصمیم می­گیرد نقش جهان را در یک میدان پیاده کند. در این میان با مشاوره­هایی که به او می دهند به این جمع بندی می­رسد که کل جهان را می شود به چهار ضلع سیاست، دیانت، عبارت و تجارت تقسیم کرد. این که به اصفهان می­گویند نصف جهان نه اینکه ادعایی کذب باشد. اگر بخواهیم شکسته نفسی را هم کنار بگذاریم باید بگوییم که اصفهان تمام جهان است. چرا که دنیا روی همین چهار موضوع یاد شده می­چرخد. موضوعاتی که نمادهای آنها به بهترین شکل در یک میدان بزرگ و زیبا طراحی و بنا شده اند.

برای مدرس زبان فارسی دانشگاه تاشکند که بانویی میانسال است هم آنچه در این میدان بیش از همه جالب به نظر می رسد جای سر نیزه­های افغان­ها در حمله به اصفهان است که هنوز نشانه ­هایی از این یورش بر روی درب بزرگ فلزی از جنس طلا و نقره مسجد امام (ره) قابل مشاهده است.

هفت سنگ آب داخل مسجد جامع عباسی بیشترین سوالات را به خود اختصاص داده و بسیاری از مهمان سوالات متعددی از فلسفه این تدبیر اسلامی در توزیع آب تبرکی و خوراکی می پرسند. برای عده ای جنس سنگ خارا در تهیه یکی از سنگ آب­ها جالب است.

4 ایوان مسجد و تقسیم بندی آن به فصل­های زمستانی و تابستانی و همچنین طراحی ستون­ های سربی ضد زلزله در 4 قرن گذشته بیش از همه برای فارسی آموز تونسی عجیب است. این دانشجوی رشته معماری در مقطع دکتری تحصیل می­کند و به طور تخصصی بر روی معماری ایرانی و اسلامی تحقیقاتی را انجام داده است.

جالب ترین نطقه مسجد برای مخاطب خارجی شاید دقیقا همان مرکز گنبد 38 متری باشد که طنین هر صدایی را با هفت بار ارتعاش به گوش آدمی می ­رساند. طبق قانون فیزیک در هر 12 متر ارتفاع انعکاس صدا چند برابر می­شود و در طراحی، معمار ایرانی این بنا برای اینکه تمام مسجد از صدای موذن یا خطیب بهره مند شود این نوع مهندسی را اعمال کرده بود. درست در زیر این گنبد هرچند جمعیت مسلمانان این دوره شاید به نصف افراد حاضر هم نرسد اما وقتی یکی از همراهان گروه به قرائت اذان می پردازد سکوت است که تنها از جمع این فارسی آموزان شنیده می شود. با ادای شهادتین «رشا حامی» فارسی آموزی از سوریه حتی اشک از چشمانش جاری می شود.

تابلوی کاشی کاری شده حیوانات هم برای جمعی از مسلمانان اعزامی از فدراسیون روسیه با شبهه همراه است که چطور در مکانی عبادی از چهره و آن صورت­های حیوانی استفاده شده است که این شبهات را راهنمای گروه این گونه پاسخ می دهد؛ تمامی این حیواناتی که در این تابلوی زرد رنگ دیده می شودند اولا پشت به قبله قرار دارند و تمامی آنها حیواناتی هستند که از آنها در قرآن یاد شده است. افزون بر اینکه همگی در صدد تشریح وحدت در خلقت هستند.

بسیاری از معمار این بنای تاریخی سوال می کنند. علی اکبر اصفهانی چندان برای کسی نام آشنا نیست اما شیخ بهایی برای بسیاری نامی است معروف. به همین بهانه به سراغ احمد نجم استاد زبان و ادبیات فارسی اعزامی از کشور لبنان می­روم تا نظرش را در مورد معمار هموطن او آشنا شوم. اتفاقا خود احمد نجم که تحصیل کرده رشته مکانیک است و بر حسب علاقه زبان فارسی را آموخته و تدریس هم می کند هم اهل «جبل عامل» است.

این فارسی آموز که برای گذران دوره­های پیشرفته به دعوت بنیاد سعدی به کشورمان سفر کرده می­گوید: نه فقط این بنا بلکه در همین میدان نقش جهان، مسجد شیخ لطف الله که ساخت آن به همت محمدرضای اصفهانی در طول 17 سال ساخته شده برای دعوت از یک عالم لبنانی به همین نام است. مسجدی برای یک عالم جبل عاملی و به نام ایشان.

استاد مدارس «موسسه اسلامی تعلیم و تربیت المهدی (عج)» که فارسی را با حضور در دوره های رایزنی فرهنگی ایران در 10 سال پیش آموخته و تا به امروز هم 6 سالی می شود که کار تدریس آن را شروع کرده است، می­گوید: البته نباد فراموش کرد که خدمات ایرانی­ها و لبنانی­ها یک طرفه نبوده و هر چنددر دوره صفویه عالمانی و معماران و مجتهدات دینی بزرگی برای خدمت به دستگاه اسلامی به ایران آمدند اما این خدمات در نیم قرن گذشته به عنوان مثال از سوی ایران با اعزام نمایندگانی از سوی مراجع عالیقدر جهان تشیع تقریبا جواب داده شده است.

وی که به همت جمعی از مدرسان زبان فارسی در تلاش هستند زبان فارسی را به عنوان زبان سوم در برخی از مدارس لبنان بعد از زبان­ های انگلیسی و فرانسوی مطرح کنند، می­افزاید: لبنانی­ها با دیگر کشورهای عربی فرق­های بسیاری دارند. امروز 18 طایفه و قوم در لبنان زندگی می کنند که شاید شما علوی­ ها و مسیحی ­ها و شیعیان را بیشتر شنیده باشید. این البته یک خاصیت و ویژگی برای ماست و ما از آن به عنوان گنجینه قومیت­ ها یاد می کنیم. این یعنی از وقایع روز دنیا هم بی اطلاع نیستیم و در جمعیت 4 میلیونی مردم این کشور بسیاری از قومیت­ها را به رسمیت قبول داریم. در هیچ کشور عربی امروز رییس جمهوری مسیحی وجود ندارد اما در لبنان این چنین نیست. با این زمینه، از نیم قرن گذشته وقتی امام موسی صدر به لبنان سفر کردند بسیاری از علاقمندی­ها به ایران و زبان و فرهنگ مردم این کشور در بین لبنانی ها بیشتر شد.

احمد یاد آور شد: حضور نماینده کشور اسلامی ایران در بیروت و آموزش زبان فارسی در تنها مدرسه پایتخت لبنان یعنی موسسه العاملیه گرایش­ ها را برای آموزش این زبان بیشتر کرد. امام موسی صدر به عنوان اولین مدرس زبان فارسی در بیروت درست در کنار این مدرسه یا موسسه مسجدی را هم بنا کرد که زمینه ارتباطی ملت ایران و لبنان بعد از این اتفاق بیش از پیش شد.

وی گفت: البته در تاریخ معاصر نباید از حضور دکتر مصطفی چمران هم در جنوب لبنان غافل بود. ایشان و امام صدر هسته اولیه نهضت مقاومت را در لبنان پایه گذاری کردند. این شخصیت­های ایرانی بودند که در برابر اسلام خمود و سنتی و بی اثر ایستادند و سبک زندگی صحیح اسلامی را به لبنانی­های عاشق اسلام ناب محمدی آموختند. در سایه حضور این افراد شخصیت ها شاگردانی چون سید عباس و سید حسن نصرالله ها نیز تربیت شدند. تاسیس مجلس اعلای شیعیان جریانی را در لبنان به راه انداخت که بسیاری امروز اقتدار این کشور را به برکت وجود یک چنین هسته مرکزی احصا می کنند. 

این مدرس لبنانی زبان فارسی ادامه داد: هر چند سابقه آموزش زبان فارسی چندین ساله است اما طبق برنامه وزارت تعلیم کشور لبنان از 10 سال پیش آموزش این زبان در محل موسسه المهدی و از 4 سال گذشته هم در دانشکده ادب فارسی دانشگاه بیروت با جدیت دنبال می­شود.

این گفت و گو در عمارت عالی قاپو و درست در تالار پذیرایی یا همان تالار بار عام که محل ملاقات شاه عباسی با نمایندگان اصناف مختلف بود با اضافه شدن دکتر سید ابو عبدالله عبدالله به جمع مان برای دقایقی متوقف می شود. عبدالله با لباس پاکستانی و ریشی بلند و حنایی متفاوت از بسیاری از فارسی آموزان این دوره است. دکتر عبدالله عبدالله در دانشگاه راجشاهی تدریس زبان و ادبیات فارسی هم می کند اما با آن لهجه غلیظ اردوی او چندان صحبت هایش مورد فهم نیست.

او با شنیدن حرف­های ما می خواهد تا از وضعیت آموزش زبان فارسی در بنگلادش خودخواسته گزارشی ارایه کند. عبدالله می­گوید امروز سه تا دانشگاه امروز در بنگلادش در حوزه آموزش زبان فارسی فعال هستند. دانشگاه داکا با 120 دانشجو، راجشاهی با 40 فارسی آموز و چیتگانگ با 25 دانشجو به ترتیب بیشترین ها را در سطح آکادمیک شامل می­شوند.

این مدرس زبان فارسی واژه های مشترک در زبانی بنگالی و فارسی را بیش از 6500 کلمه مطرح کرد و افزود: البته این واژه ها امروز به 1500 کلمه کاهش یافته اند و بسیاری از آنها نیز مثل روزه که در بنگلادش با عنوان «روجا» بیان می شود با کمی تغییر حفظ شده اند.

مسجد شیخ لطف الله و تماشای نوع نورپردازی هنرمندانه این مرکز عبادی و همچنین شیوه های خاص کاشی کاری آن آخرین ایستگاه گردشگری فارسی آموزان در شهر اصفهان است.  مسجدی که آرتور پوپ ایرانشناس معروف آمریکایی در وصف آن این چنین گفته است «به سختی می توان باور کرد و پذیرفت مسجد شیخ لطف الله توسط انسانها ساخته شده باشد».

ادامه دارد..........