|

مقدمه

برگزاری المپیادهای زبان و ادبیات فارسی در خارج از کشور، یکی از اقداماتی است که در راستای ترویج و گسترش زبان و ادبیات فارسی در بیرون مرزهای ایران، در دستور کار بنیاد سعدی خواهد بود. شناسایی، پرورش و استفاده مناسب از ظرفیت­های فرهنگی و خلاقیت­های نخبگان، در راستای توسعۀ همه جانبه زبان و ادبیات فارسی در خارج از کشور، لزوم برگزاری المپیاد زبان و ادبیات فارسی را تبیین می­کند. با سنجش علمی دانشجویان و فراگیران زبان و ادب فارسی در چارچوب المپیادی سراسری، ضمن ارزیابی دقیق توانمندیهای داوطلبان میتوان بستری مناسب را برای رفع کمبودها و بالا بردن سطح دانش و مهارتهای زبانی آنان فراهم ساخت. ضمناً برگزاری المپیادها می تواند یکی از موثرترین و عملی ترین راه های ایجاد ارتباط، تعامل وآشنایی با وضعیت آموزش زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه های خارجی از یک سو و فراهم ساختن امکانات پشتیبانی مادی ومعنوی دانشجویان و استادان زبان فارسی از سوی دیگر به شمار آید.

اهداف  برگزاری المپیاد

1.    ارائه استانداردهای آموزش زبان و ادبیات فارسی؛

2.    شناسایی نخبگان غیر ایرانی زبان فارسی و استفاده از ظرفیت آنان در فعالیتهای فرهنگی (ترجمه کتاب، آموزش، مترجمی همزمان و غیره) جمهوری اسلامی ایران در خارج از کشور؛

3.    شناساندن زبان و ادبیات فارسی با هدف رشد و توسعه آن در جهان؛

4.    شناسایی، برقراری ارتباط و تعامل با مراکز، مؤسسات و دانشگاههای واجد دوره آموزش زبان و ادبیات فارسی؛

5.    توانمندسازی و فراهم کردن امکانات تشویقی برای برگزارکنندگان و برگزیدگان المپیاد؛

6.    سنجش سطح علمی فراگیران و دانشجویان زبان و ادبیات فارسی درجهان؛

7.    جمع بندی نتایج حاصل برای تسهیل کار آموزش و  ایجاد بستر مناسب برای جهت­دهی و ارتقای روش­های آموزش زبان و ادبیات فارسی؛

8.    ایجاد انگیزه و تحرک در جامعه فراگیران و دانشجویان زبان و ادبیات فارسی؛

 

نهادهای مشارکت کننده

المپیادهای زبان و ادبیات فارسی تاکنون به همت برخی از نهادهای جمهوری اسلامی ایران، نظیر سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی و با همکاری رایزنی­های فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در خارج از کشور، طی چندین دوره برگزار شده است و برخی نهادهای خارجی از جمله دانشگاه­ها و مدارس فارسی زبان و نیز انجمن­ها و خانه­های فرهنگ در کشور میزبان، از جمله مشارکت کنندگان در برگزاری المپیادها بوده­اند و عموماً بسیاری از سفرای کشورهای منطقه، رایزنان فرهنگی و استادان درجه اول زبان و ادبیات فارسی دانشگاه­ها، در بسیاری از برنامه ها حضور داشته و نقش ارزنده­ای ایفا نموده اند.

کشورهای میزبان

کشورهای آذربایجان، پاکستان، ترکیه، روسیه، سوریه، قزاقستان، گرجستان، لبنان و هند، طی چندین دوره برگزاری المپیاد، از جمله فعال­ترین کشورها بوده­اند و در برخی از این کشورها از جمله روسیه و ترکیه و قزاقستان برگزاری المپیاد بیش از 10 دوره انجام پذیرفته است. این المپیاد چنان که ذکر شد با هماهنگی نهادهای فرهنگی جمهوری اسلامی ایران از جمله رایزنی های فرهنگی در آن کشور برگزار  می شود اما در بسیاری از کشورها نیز، گروه های زبان و ادبیات فارسی دانشگاه ها، المپیادهایی را به صورت خودجوش برگزار می کنند.

برنامۀ اجرایی

در برنامه ریزی المپیادها، دو کمیتۀ اجرایی و علمی منتصب از سوی بخش گسترش زبان فارسی رایزنی فرهنگی و دانشگاه­های مشارکت کننده، با هماهنگی از طریق مکاتبه و ایجاد مقدمات و فراهم ساختن دستمایه­های علمی، وظیفۀ اصلی را بر عهده داشته­اند. برنامه­ریزی­های اجرایی از سال قبل صورت گرفته و پس از اعلام فراخوان عمومی پذیرش و ثبت نام از داوطلبان انجام و در نهایت اجرای المپیاد در زمان مقرر و سپس تصحیح و داوری برگه های امتحانی و در نهایت برگزاری اختتامیه با اهدای جوایز صورت می گیرد.

ستاد برگزارکننده المپیاد

این ستاد، وظیفه برنامهریزی، اجرا و نظارت بر برگزاری المپیاد را برعهده داشته و در قالب  سه کمیته: طراحی سؤالات، داوری و  اجرایی  تا پیش از این به ریاست رئیس مرکز گسترش زبان و ادبیات فارسی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی شکل می گرفته است. محل استقرار ستاد برگزارکننده المپیاد، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی بوده است و از این پس بنیاد سعدی خواهد بود.

·      ترکیب اعضا در کمیته طراحی سؤالات، پنج نفر از استادان زبان و ادبیات فارسی، زبان شناسی و مترجمی در داخل و خارج از کشور به انتخاب رئیس ستاد بوده است. همچنین تعداد پنج  نفر از نمایندگان فرهنگی فعال در امر آموزش زبان فارسی نیز در طراحی سؤالات نقش داشته اند.

·      در کمیتۀ داوری، ترکیب اعضا از میان همان ترکیب کمیته طراحی سؤالات، به علاوه یک نفر از کارشناسان مرکز گسترش زبان و ادبیات فارسی سابق، به انتخاب رئیس ستاد بوده است.

·      در کمیتۀ اجرایی، اعضا به انتخاب رئیس ستاد از میان کارشناسان و کارکنان مرکز گسترش زبان و ادبیات فارسی انتخاب شده اند.

زمان برگزاری المپیاد

زمان اجرای این المپیادها عموماً سالانه و در ایام نوروز یا دهه فجر و ایام پیروزی جمهوری اسلامی ایران برنامه­ریزی شده است. البته به جز این المپیادها، دانشگاه ها نیز به طور خود جوش و به تناوب المپیادهایی را در گروه زبان و ادبیات فارسی خود برگزار کرده اند. المپیادها عموماً در چند مرحله و در مدت زمان 1 تا 3 روز برگزار شده اند.

شرایط شرکت کنندگان

المپیاد در دو مقطع  متوسطه و پیشرفته برگزار می شده است. این طبقه بندی با توجه به وضعیت آموزش زبان فارسی در کشور برگزار کننده به دو مقطع 1- کارشناسی 2- کارشناسی ارشد/ دکتری تغییر نام داده است. داوطلبان پس از گذراندن آزمون های اولیه به المپیاد راه یافته اند. معرفی نامه و فرم مخصوص آنان به صورت کتبی از سوی نمایندگی­های فرهنگی ج.ا.ایران یا دانشگاه­ها  و یا نهادهای پژوهشی و آموزشی در مهلت تعیین شده به کمیته اجرایی ارائه و دعوت نامه شرکت در المپیاد برای آنان ارسال شده است. شرکت در کلیه آزمون­ها برای داوطلبان الزامی بوده و انتخاب رتبههای برتر المپیاد بر اساس مجموع امتیازات هر داوطلب صورت گرفته است.

تعداد و سطح داوطلبان

تا کنون ظرفیت پذیرش برای هر سال برگزاری، مطابق با ضوابط و اولویت های ستاد برگزاری و توسط کمیته اجرایی المپیاد اعلام شده است. برگزیدگان هر دوره اجازه نداشته اند حداقل تا دو دوره در المپیادهای بعدی شرکت کنند. بر اساس میانگین آماری، المپیادها در سطح دانش آموزان دبیرستان با تعداد بیش از 3000 نفر داوطلب و در سطح دانشجویان مقاطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری بین 100 تا 200 نفر داوطلب روبه رو بوده است. برای مثال در 44 شعبه از مجموعه مدارس المهدی(عج) لبنان که تحت پوشش برنامه آموزشی زبان فارسی قرار دارند، المپیاد زبان و ادبیات فارسی به صورت همزمان و به شکل الکترونیکی با شرکت 3500 دانش‌آموز انجام شده است.

رشته های تحصیلی

دانشجویان داوطلب شرکت در المپیاد، عموماً در رشته­های زبان و ادبیات فارسی و نیز ایران شناسی و شرق شناسی و مطالعات زبان های خاورمیانه تحصیل می­کنند و از میان علاقه مندان آزاد زبان فارسی نیز تعدادی برگزیده و به عنوان زبان نخست و یا زبان دوم در این آزمون شرکت می نمایند.

مراحل آزمون 

المپیاد برای مقطع متوسطه یا مقطع کارشناسی فقط در یک مرحله سنجش تسلط به زبان فارسی برگزار می شده است. در این مرحله میزان تسلط به چهار مهارت: شنیدن، خواندن،گفتن و نوشتن به زبان فارسی و در نهایت توانایی ترجمه به فارسی مورد سنجش قرار گرفته و آزمون مقطع پیشرفته ( یا مقطع کارشناسی ارشد/ دکتری) در دو مرحله زبان و ادبیات برگزار شده است. البته شرکت داوطلبان در هر دو مرحله الزامی بوده است. پذیرفته شدگان آزمون مرحله اول (مرحله سنجش تسلط به زبان فارسی) در مرحله دوم از نظر میزان آشنایی به ادبیات کهن و معاصر فارسی ارزیابی شده اند.

سؤالات و مواد درسی

علاوه بر استفاده از بانک سؤالات چهار گزینه ای که توسط برترین استادان زبان و ادبیات فارسی طراحی شده است و هر ساله مورد بازنگری قرار می گیرد، هر ساله در برنامه­ریزی علمی، معرفی مواد امتحانی، تهیۀ سؤالات آزمون­ها، تصحیح اوراق و داوری مسابقات، از تجربیات استادان علاقه­مند و همکاری مدرسان با سابقه و نیز نخبگان علمی و پژوهشگران برجستۀ زبان و ادبیات فارسی در کشور میزبان نیز بهره گرفته شده است که این مشارکت منجر به دریافت اعتبار علمی بین المللی آزمون و ارتقای سطح همکاری های علمی استادان اعزامی و استادان خارجی بوده است.

مواد درسی عموم این المپیادها در سطح دانش آموزی، املا، انشا، ترجمه، گوش دادن و درک مطلب، خواندن و گفتگو، آزمون شعرخوانی و متن خوانی، مسابقۀ مقاله نویسی و در سطح دانشجویی مباحثی چون اطلاعات ادبی، دستور زبان فارسی، نگارش فارسی، آرایه­های ادبی، تاریخ ادبیات، سبک شناسی، عروض و قافیه، گفتگو و محاوره فارسی، ترجمه، آشنایی با متون نظم و نثر فارسی و غیره هستند.

 

موادآزمون ها و نحوه امتیاز دهی  در برخی از کشورها

 

مواد آزمون مرحله اول(آزمون زبان)

شامل: آیین نگارش، انشاء، متن خوانی، گفتگو، درک شنیداری، ترجمه

1.    آیین نگارش:

هدف از این آزمون سنجش میزان تسلط به دستور زبان فارسی و جمله بندی است. تعداد مشخصی سئوال به صورت چند گزینهای، تشریحی و جایگزینی، طراحی می‌گردد  و در اختیار داوطلبان قرار میگیرد که باید در مدت معینی پاسخ دهند. این آزمون در مجموع حداکثر 15 امتیاز از مجموع 100امتیاز  را به خود اختصاص میدهد.

2.    انشا:

هدف از این آزمون سنجش توان نگارش متن فارسی است و مواردی چون نگارش صحیح، سبک نگارش، زیبایی و شیوایی مضمون و خط خوش مورد توجه قرار میگیرد. به این صورت که دو موضوع از پیش تعیین شده برای نوشتن انشا به داوطلبان ارائه میشود و داوطلبان با انتخاب یکی از آنها، انشای خود را حداقل در 100 کلمه دست نویس در مدت معینی تنظیم و ارائه میکنند. این آزمون در مجموع حداکثر 15 امتیاز از 100امتیاز را به خود اختصاص میدهد.

3.    متن خوانی:

هدف از این آزمون سنجش میزان مهارت داوطلبان در قرائت و درک مطلب از متون نوشتاری است.در این آزمون درست خوانی، روان خوانی، زیبایی خوانش متن و شعر، و درک صحیح مفاهیم از مطالب خوانده شده، مورد توجه قرار میگیرد.

 ابتدا متن فارسی امروز، با رعایت اصول نقطهگذاری با حجم معلوم و قلم یکسان و مطالب متفاوت و هم سنگ در اختیار هر یک از داوطلبان قرار میگیرد. داوطلبان در زمان معینی فرصت دارند متن را مرور و خود را برای خوانش آماده کنند، سپس متن ارائه شده در حضور داوران، خوانده شده، به مهارتهای خواندن امتیاز داده میشود و در پایان چند سؤال از پیش تعیین شده درباره درک مطالب و مفاهیم متن مذکور، به صورت شفاهی از هر داوطلب پرسیده میشود. این آزمون در مجموع حداکثر 15 امتیاز از 100 امتیاز را به خود اختصاص می دهد.

4.    گفتگو:

هدف از این آزمون سنجش میزان مهارت داوطلبان در مکالمه و درک متون محاورهای است. در این آزمون میزان درک مطلب داوطلب از صحبتهای شنیده شده و مهارت او در برقراری ارتباط و گفتگو به زبان فارسی مورد توجه قرار میگیرد. موضوعی مناسب، ترجیحاً از مسایل جاری و روزمره برای گفتگو با داوطلب از پیش تعیین و به او اعلام میشود و وی باید همزمان با یک یا دو نفر از داوران گفتگو کند. داوطلب همچنین موظف است در مدت معینی این گفتگو را به انجام برساند. در این آزمون مواردی چون سرعت دریافت و درک مطلب، سرعت پاسخگویی، روانگویی و تلفظ و تکلم درست زبان محاوره فارسی مورد ارزیابی قرار میگیرد. برای انجام این آزمون چند متن توسط کمیته طراحی سؤالات تهیه میشود که داوطلبان یکی از آنها را به قید قرعه انتخاب و درباره آن مکالمه خواهند نمود. این آزمون در مجموع حداکثر 20 امتیاز  از 100 امتیاز را به خود اختصاص میدهد.

5.    درک شنیداری:

هدف از این آزمون سنجش مهارت شنیداری و درک مطلب داوطلبان از مطالب شنیداری است. در این آزمون یک برنامه ضبط شده (بخشی از یک فیلم یا گفتار رادیویی) در زمان معینی برای داوطلبان پخش می شود و سپس تعدادی سؤال چند گزینهای در مورد مطالبی که شنیده شده در اختیار داوطلبان قرار میگیرد. شرکت کنندگان باید در مدت معینی به سؤالات پاسخ دهند. این آزمون در مجموع حداکثر 15 امتیاز از 100 امتیاز را به خود اختصاص میدهد.

6.    ترجمه:

هدف از این آزمون سنجش میزان مهارت ترجمه داوطلبان از زبان فارسی به زبان رسمی کشور خود و  درک مطلب از متن نوشتاری است. در این آزمون مواردی همچون ترجمه صحیح، روان بودن ترجمه، انتقال درست مفاهیم، درست نوشتن و زیبایی نوشتاری مورد توجه قرار میگیرد. در این آزمون یک متن واحد فارسی امروز، ترجیحاً متن روزنامه یا متن خبری، با  رعایت اصول نقطهگذاری با حجم معین و قلم یکسان در اختیار داوطلبان قرار میگیرد و آن­ها باید متن را مرور و در زمان معین آن را به زبان مورد نظر ترجمه کنند. این آزمون درمجموع حداکثر 20 امتیاز از 100 امتیاز  را به خود اختصاص میدهد.  

 

 

 جدول مواد امتحانی

ردیف

عنوان

حداکثرامتیاز ازمجموع

100 امتیاز

زمان

آماده شدن

زمان آزمون

شفاهی برای هر نفر

زمان

آزمون کتبی

1

آیین نگارش

15

-

-

-

2

انشا

15

-

-

-

3

متن خوانی

15

-

-

-

4

گفتگو

20

-

-

-

5

درک شنیداری

15

-

-

-

6

ترجمه

20

-

-

-

 

 

مواد آزمون مرحله دوم (آزمون ادبی):

این آزمون برای سنجش میزان آشنایی داوطلبان مرحلۀ پیشرفته ( یا مقطع کارشناسی ارشد/ دکتری)،  با ادبیات فارسی انجام میگیرد. در این بخش میزان اطلاعات و آشنایی داوطلب با تاریخ ادبیات، شاعران ایرانی، سبک شناسی، میزان درک معانی و مفاهیم اشعار، مهارت در خوانش شعر فارسی، و معانی و بیان مورد سنجش قرار میگیرد. این آزمون در سه بخش سؤالهای چند گزینهای و تشریحی، خوانش متن ادبی و خوانش شعر به شکل زیر برگزار میشود:

الف : سؤالهای چند گزینهای و تشریحی:

در این بخش در مجموع تعدادی سؤال چند گزینهای و تشریحی به داوطلبان داده میشود که باید در مدت معینی به آنها پاسخ دهند.

·      هر سؤال چند گزینه ای 2 امتیاز و این بخش جمعاً 60 امتیاز دارد؛

·      هر سؤال تشریحی 3 امتیاز و این بخش جمعاً 60 امتیاز دارد.

مجموع امتیاز دو بخش بالا 120 امتیاز است.

ب : خوانش متن ادبی کهن و معاصر:

1.    در این بخش چند متن کوتاه ادبی کهن و چند متن ادبی معاصر با وزن یکسان تهیه میشود.

2.    هر داوطلب یک متن ادبی کهن و یک متن ادبی معاصر را به قید قرعه انتخاب میکند.

3.    داوطلب باید در مدت معینی متن را مطالعه کند.

4.    متن  توسط داوطلب خوانده میشود.

5.    پس از خوانش متن، داوطلب باید به چند سؤال داوران از متن خوانده شده ، پاسخ دهد.

·      سرعت خواندن :    25 امتیاز

·      صحیح خواندن :   25 امتیاز

·      تلفظ و آهنگ درست:  20 امتیاز

·      درک معنی صحیح متن و پاسخ به پرسش ها:   30 امتیاز  

مجموع امتیازات بالا 100 امتیاز است.

ج : خوانش شعر:

1.    در این بخش چند قطعه شعر فارسی با قلم یکسان آماده می شود.

2.    هر داوطلب بر حسب قرعه یک قطعه شعر را انتخاب می کند.

3.    هر داوطلب در زمان معینی فرصت دارد شعر را مرور و خود را برای خواندن آماده کند.

4.    داوطلب باید شعر را با لحن و آهنگ صحیح برای داوران بخواند.

5.    داوران از هر داوطلب چند سؤال در مورد درک معانی شعری که خوانده شد، می­پرسند.

·      سرعت خواندن:   20 امتیاز

·      صحیح خواندن:  20 امتیاز

·      تلفظ و آهنگ درست:  20 امتیاز

·      درک معانی اشعار:   20 امتیاز

مجموع امتیازات بالا 80 امتیاز است.

جوایز

برگزیدگان المپیاد از مزایایی همچون راتبۀ تحصیلی، فرصت مطالعاتی، اردوی ایران شناسی، شرکت در دوره‌های دانش افزایی زبان و ادبیات زبان فارسی در ایران، علاوه بر دریافت گواهی نامه، لوح تقدیر، تندیس، دیپلم افتخار و نشان و جوایز ارزنده دیگر برخوردار شده اند و از آثار تازه انتشار یافته در آن کشور، ترجمه­های برتر و سایر دستاوردهای علمی در حوزۀ زبان و ادبیات فارسی تجلیل به عمل آمده است. همچنین آن دسته از نمایندگی های فرهنگی که زبان آموزان معرفی شده از سوی آنها درمیان برگزیدگان المپیاد بوده اند، مورد تقدیر و تشویق قرار گرفته اند.