|

هرکه نامخت از گذشت روزگار                 هیچ ناموزد زهیچ آموزگار     

رودکی

  نام کشور ما ایران برگرفته از کلمه آریانام خشترام ( سرزمین آریاییان ) است که در گذر زمان به ایرانشهر(ایران شهر) و سپس در دوره ساسانی به ایران  تبدیل شده است.این نام در ظاهر، برای اول بار ، پس از استقرار اقوام آریایی در فلات ایران ، در حدود هزاره  اول پیش از میلاد به کار رفته  و در اوستا نیز آمده است . با این حال آغاز تمدن در سرزمین ما به چند هزار سال قبل بر می گردد. به زمانی که سومری ها در بین النهرین و عیلامی ها در خوزستان، اولین شهرهای دنیا را بنا کردند و در حدود 3200 سال پیش از میلاد به ابداع خط و نگارش اقدام کردند. به این ترتیب در زمانی که تمام اهالی کره زمین در دوران پیش از تاریخ به سر می بردند عیلامی ها هم زمان با سومری ها، با اختراع نگارش، بشر را به دوران ثبت تاریخ وارد کردند.پس از عیلامی ها، هخامنشیان بزرگ ترین امپراتوری تاریخ را بنا کردند که به طور تقریبی دو سوم جهان شناخته شده آن زمان را در بر می گرفت. آن ها با حسن تدبیری بی نظیر و فراهم کردن آزادی های دینی و فرهنگی برای ملت های تابع، توسعه راه های زمینی و دریایی و ایجاد اقتصادی پویا، حکومتی بی نظیر را پایه گذاشتند که حتی یونانیان، آن را امپراتوری جهانی  می خواندند.

با روی کار آمدن اشکانیان و ساسانیان، کشور ایران یگانه رقیب امپراتوری قدرت مند روم و سپس بیزانس شد. در این دوران که یک هزار سال به طول انجامید، ایران که در قلب جهان شناخته شده آن روزگار قرار داشت، محل تلاقی تمدن های گوناگونی همچون چین، هند، اروپا و شمال آفریقا بود و نقش پل ارتباطی بین آنها را ایفا می کرد؛ از این طریق ، آثار هنری و فرهنگی ایران به چهار گوشه دنیا راه یافت. کشف آثار ارزش مند ساسانی در نقاط دور دستی مانند ‍ژاپن، شمال روسیه و مصر که از قراین موجود  بیش از 1500 سال پیش به آن جا راه یافته اند ، نمایان گر این موضوع است. با ظهور اسلام و پذیرش تدریجی آن توسط ایران، فرهنگی بین المللی در آن شکل گرفت که بوستان بی خزانی برای شکوفایی علوم و فنون از یک سو و حکمت و عرفان از سوی دیگر فراهم ساخت . رازی، فارابی، ابوعلی سینا، ابوریحان بیرونی و خوارزمی در حوزه  دانش و پژوهش و فردوسی، عطار، نظامی، مولوی، سعدی، و حافظ در حوزه  ادب و عرفان برخی از فرزندان این فرهنگ پویا و گل های خوش رایحه این بوستان همیشه بهار به حساب می آیند. نام آورانی که به جاذبه حسن، " ملک عقل ها" و به کرشمه دلبری، " ملک دل ها" را به تصرف در آورده اند. نوآوری های هنری و فرهنگی ایرانیان و پویایی فکری ایشان چه در دوران باستان و چه در دوران اسلامی و تاثیرهای گوناگونی که بر فرهنگ و تمدن های دیگر داشته اند پدیده ای است بس شگرف که کلید ورود به عرصه چنین فرهنگ دیرینه ای،  آموختن زبان شیرین و پر رمز و راز فارسی است .


خلاصه ای بر تاریخ ایران

هنگامی که از تاریخ ایران سخن می رود باید به این نکته توجه داشت که آیا منظور تاریخ ، قوم ها و مردمانی است که از سرآغاز تاریخ تا کنون در مرزهای سیاسی ایران امروزی زیسته‌اند یا تاریخ اقوام و مردمانی است که خود را به شکلی  ایرانی می‌خوانده‌اند و در جغرافیایی که در برگیرنده  ایران امروز و سرزمین هایی که ایران شهر بوده‌است، می زیسته‌اند.

در واقع، وقتی سخن  از تاریخ ایران به میان می آید مقصود بیش‌تر مورد دوم است. به همین دلیل، گاه آغاز تاریخ ایران را از ورود آریایی ها_که نام ایران نیز از ایشان گرفته شده‌است­_ به فلات ایران می دانند. ولی این هرگز به این معنی نیست که فلات ایران تا پیش از ورود ایشان خالی از سکنه یا تمدن بوده‌ است. پیش از ورود آریاییان به فلات ایران تمدن های بسیار کهنی در این خطه شکوفا شده بود که بر اثر عامل های گوناگونی پژمرده بودند و تعدادی نیز هم چنان حیات داشتند. برای نمونه تمدن شهر سوخته (در سیستان)، تمدن عیلام (در شمال خوزستان)، تمدن جیرفت (در کرمان)، تمدن ساکنان تپه سیلک (در کاشان)، تمدن اورارتو (در آذربایجان)، تمدن تپه گیان (در نهاوند) و تمدن کاسی‌ها (در لرستان امروز) .


ایران و آریاییان

نظریه‌ای که امروزه بیش از هر نظریه ی دیگری در میان صاحب‌نظران مقبول است این است که قبایلی که خود را آریایی می خواندند، در اواخر هزاره ی دوم پیش از میلاد -در این تاریخ اختلاف بسیار است- به فلات ایران سرازیر شدند. از بررسی اساطیر و زبان ایشان برمی‌آید که خویشاوندی نزدیک با هندیان داشته  و گویا پیش از آمدن آنان به ایران و مهاجرت دسته ی دیگر به هند با هم می‌زیسته اند. به هر حال آن چه مسلم است این است که هر دو دسته خود را آریایی می‌خواندند.

بخش بندی تاریخ ایران


معمولاً تاریخ ایران را به دو دوره کلی « ایران پیش از اسلام » و « ایران پس از اسلام » تقسیم می‌کنند:

دو روایت مختلف از تاریخ ایران پیش از اسلام وجود دارد: یکی روایت سنتی که مبتنی بر تاریخ های سنتی مانند شاهنامه‌ است  و از نخستین پادشاه کیومرث -که پادشاه جهان و نه فقط ایران است-آغاز می‌شود و شامل سلسله‌های پادشاهی پیشدادیان، کیانیان، ملوک‌الطوایفی اشکانیان و ساسانیان است. این روایت سنتی به یک معنی روایتی اسطوره‌ای از تاریخ ایران است و شامل اطلاعات ذی‌قیمت مردم‌شناسانه و اسطوره‌شناسانه ‌است. روایت دیگر روایت مبتنی بر تاریخ های خارجی (شامل تاریخ های یونانی، ارمنی، رومی) و مدارک و یافته‌های باستان شناسی (شامل کتیبه‌ها و سکه‌ها) بوده و به طور کلی روایتی مدرن و علمی‌است. در این روایت خاندان‌های پادشاهی در ایران پیش از اسلام به قرار زیر است:

مادها، هخامنشیان، سلوکیان، اشکانیان و ساسانیان

دودمان‌های دوران پیش از اسلام

مادها (آغاز قرن هشتم ق. م.۵۵۰ ق. م.)  بنیان‌گذار و سلاطین مهم سلسله 

  • دیاکو- هووخشتره   هخامنشیان (۵۵۹ ق. م.- ۳۳۰ ق. م.) بنیان‌گذار و سلاطین مهم سلسله کوروش- داریوش  
  • سلوکیان (۳۳۰ ق. م.- ۱۲۹ ق. م.) بنیان‌گذار سلوکوس یکم  
  • اشکانیان (۲۵۶ ق. م.- ۲۲۴ م.) بنیان‌گذار و سلاطین مهم سلسله اشک یکم - مهرداد یکم ارد یا اشک سیزدهم
  • ساسانیان (۲۲۴ م.۶۵۲ م.) بنیان‌گذار (اردشیر بابکان) - بنیان گذار و سلاطین مهم سلسله شاپور اول، شاپور دوم و انوشیروان دودمان‌های دوران پس از اسلام
  • طاهریان (۲۰۵ - ۲۵۹ ه. ق.) بنیان‌گذار طاهر ذوالیمینین 
  • صفاریان (۲۶۱ - ۲۸۷ ه. ق.) بنیان‌گذار یعقوب لیث 
  • سامانیان (۲۶۱ - ۳۸۹ ه. ق.) بنیان‌گذار و سلاطین مهم سلسله نصر اول - اسماعیل بن احمد و نصر بن احمد
  • آل زیار(۳۱۵ - ۴۶۲ ه. ق.) بنیان‌گذار و سلاطین مهم سلسله مرداویج پسر زیار - قابوس بن وشمگیر  
  • آل بویه (۳۲۰ - ۴۴۰ ه. ق.) بنیان‌گذار و سلاطین مهم سلسله عمادالدوله علی - عضدالدوله  
  • غزنویان (۳۸۸ - ۵۵۵ ه. ق.) بنیان‌گذار سلطان محمود غزنوی  
  • سلجوقیان (۴۲۹ -590 ه. ق.) بنیان‌گذار و سلاطین مهم سلسله طغرل بیک - ملکشاه و سلطان سنجر  
  • خوارزمشاهیان (۴۷۰ - ۶۱۷ ه. ق.) بنیان‌گذار و سلاطین مهم سلسله انوشتکین غرجه - محمد خوارزمشاه 
  • ایلخانان مغول (۶۵۴ - ۷۳۶ ه. ق.) بنیان‌گذار هولاکو خان
  • تیموریان (-۷۷۱ ۹۰۳ ه. ق) بنیان‌گذار تیمور گورکانی اول صفویان - (۹۰۶ - ۱۱۳۵ ه. ق.) بنیان‌گذار و سلاطین مهم سلسله شاه اسماعیل اول - شاه عباس  
  • افشاریه (۱۱۴۸ - ۱۱۶۱ ه. ق.): بنیان‌گذار نادرشاه 
  •  زندیه (-۱۱۶۳ ۱۲۰۹ ه. ق.) بنیان‌گذار کریم خان زند 
  •  قاجار (۱۲۰۹ - ۱۳۴۵ ه. ق.) بنیان‌گذار و سلاطین مهم سلسله آقا محمد خان - ناصرالدین شاه  
  • سلسله پهلوی (آغاز۱۳۴۵ ه. ق. ۱۳۰۴ ه. ش.) بنیان‌گذار و سلاطین مهم سلسله رضاخان- محمدرضا پهلوی
  • جمهوری اسلامی ایران (آغاز ۱۳۵۷ ه. ش.) بنیان‌گذار : امام خمینی (ره)