|

معماری ایران پیش از اسلام

ایران دارای میراث بزرگ معماری جهان است. از کهن ترین بنای مهم معماری ایران، یعنی زیگورات چغازنبیل که در حدود ۱۲۶۵ سال قبل از میلاد مسیح بنا شده است، تاریخی بیش از ۳ هزار سال را در بر می گیرد.

معماری دوره ایلامی ها:

یکی از آثار مهم این دوره، اثر باستانی چغازنبیل در دشت خوزستان و در فاصله حدود سی کیلومتری جنوب شرقی شهر شوش، در کرانه ی غربی رودخانه دز واقع شده است. زیگورات چغازنبیل کهن ترین اثر معماری ایرانی است که دارای ابعاد و خصوصیات خیره کننده ای است و با اهرام مصر برابری می کند. 

 زیگوارت چغازنبیل

معماری دوره ی مادها:

مادها در سده ی هفتم پیش از میلاد، نخستین پادشاهی خود را، پس از ایلامیها در این سرزمین بنیاد گذاشتند.

معماری مادی شامل دو بخش می باشد: 1- معماری صخره­ای و 2- معماری معمولی.

معماری صخره ای، عمل مبارزه جویانه ی انسان با کوه و صخره است که برای دستیابی به فضایی استوار و ماندگار انجام می شود، در این معماری از مصالح آزاد و معمولی ساختمان استفاده نمی شود.  آثار معماری صخره ای مادها اکثراً در نواحی غرب ایران (کردستان – آذربایجان غربی- کرمانشاه و همچنین در بخشی از خاک عراق (کردستان عراق) پراکنده است و اغلب جنبه ی مذهبی دارند.

تپه نوشیجان ملایر و گودین تپه و باباخان، تپه هگمتانه، زیویه و …. هم که در کاوش های باستان شناسی بدست آمده است، جزو آثار غیر ضخره ای مادهاست.

هگمتانه

معماری در دوره هخامنشی:

در حدود ۵۶۰ سال پیش از میلاد، امپراتوری پارس به وجود آمد. هنر ایران در دوره ی هخامنشی هنری است شاهی و سرنوشتش با سرنوشت شاهان هخامنشی پیوند خورده است.

مهمترین بناهای به جای مانده این دوران کاخ های شاهاهان می باشد. معماران هخامنشی از هوش و ذکاوتی سرشار بهره مند بوده اند، زیرا در آثار آن ها نکاتی رعایت شده که بعدها به عنوان اصول معماری ایرانی معمول و مرسوم گردیده است.

 

تخت جمشید یکی از مهمترین بناهای این دوره می­باشد. بی گمان نقشه ی کلی تخت جمشید از پیش طرح ریزی شده است. سیستم کانال کشی و آبرسانی و مجاری فاضلاب که در سطوح مختلف متناسب با کاربرد دقیق قبلاً در سنگ کوه کنده شده، دلیلی است بر این مدعا. ستون که عنصر اصلی و اساسی بناهای دوران هخامنشی است. به علت سر ستونش که به شکل سر حیوان ساخته می شده از مجموعه ترکیبی عناصر دیگر ساختمان های تخت جمشید بیرون نمی ماند و نقش مهمی را در معماری این مجموعه به عهده دارد.

تخت جمشید

معماری در دوره اشکانیان:

« پارت ها » اقوام دیگری از نژاد آریایی بودند که در شمال شرقی ایران سکونت داشتند. پارتیان سلسله ی « اشکانیان » را در حدود سال 250 ق.م تشکیل دادند.

اشکانیان از معماری هخامنشی پیروی نکردند. از طرف دیگر برای رسیدن به خود بسندگی و استفاده از مصالح بوم آورد، نمی توانستند مصالح را مانند دوره ی هخامنشی از راه های دور بدست بیاورند؛ به همین دلیل اختراع بزرگی را در تاریخ معماری بشر به وجود آوردند که همان پوشش های طاقی در دهانه های بزرگ و سطوح چهار گوش است.

در معماری پارتی تزئیناتی مانند نقاشی و گچبری به کار گرفته می شده است. گچبری کوه خواجه و نقاشیهای دیواری با رنگ های مختلف و گوناگون، حکایت از تزئین بخش داخلی ساختمان ها دارد و این نمونه تزئینات کچبری با طرح های هندسی و گیاهی، بعداً در دوره ی ساسانی و از آن پس در دوره اسلامی مورد استفاده قرار گرفت. آثار مهم این دوره عبارتند از شهر مرو، شهر تیسفون، کاخ آشور، کوه خواجه و...     

 

معماری در دوره ساسانیان :

 ساسانیان آخرین سلسله ی شاهنشاهی ایران در قبل از اسلام می باشند ( حدود 226 تا 625  میلادی ) که بعد از اشکانیان به سلطنت رسیدند.

یکی از ابداعات مهم در معماری دوره ی ساسانی، که در زمان اردشیر اول اتفاق افتاد، تغییر طرح « دایره شکل » بودن شهرها به « مستطیل شکل » شدن شهر ها بود.

آثار مهم این دوره عبارتند از  کاخ تیسفون، طاق بستان، ارگ بم و ...        

طاق بستان

معماری ایران پس از اسلام(دوره اسلامی)

ظهور اسلام در آغاز قرن هفتم میلادی بنیاد بسیاری ازکشورهای کهن و متمدن آن زمان را دگرگون ساخت و قدرت و نفوذ آن در سراسر جهان آن روزگار گسترش یافت. به این ترتیب با پیدایش تغییرات اساسی در سرزمین های مذکور، هنر و تمدن کهن آسیا، شمال آفریقا و حتی بخشی از اروپا دگرگون شد و شالوده هنر اسلامی ـ که ترکیبی از هنر ساسانیان و بیزانس با فرهنگ اسلامی بود ـ شکل گرفت.

در « نیمه ی اول قرن 5 هـ .ق‌‌‌»  در شرق ایران حکومت جدیدی به نام « سلجوقیان» روی کار آمد که حدود 150سال دوام یافت. این دوره یکی از درخشان ترین دوره های ابداع و توسعه صنایع و هنرهای مختلف اسلامی است. در این دوره معماری و هنرهای وابسته به آن، مانند « آجرکاری » و « گچ بری » نیز با الهام از معماری دوره قبل از اسلام به شکوفایی رسید.

در « اوایل قرن 7 هـ .ق » هجوم مغولان، بسیاری از کشورهای اسلامی از جمله ایران را  به ویرانی کشید، اما دیری نگذشت که مغولان فرهنگ و سنن ملل مغلوب را پذیرفتند و حامی هنر و هنرمندان اسلامی شدند. با تاسیس سلسله ایلخانیان در ایران به زودی مراکز حکومت آنان مانند « تبریز » ، « بغداد » ،« سلطانیه » و  « اصفهان »، محل اجتماع هنرمندان شد و بناهای مذهبی و غیر مذهبی متعددی در قسمت های مختلف ایران با تزیینات بسیار برجسته و گچ بری و آجر کاری بنا شد.

در « اواسط قرن 8 هـ .ق » حمله ی تیمور بار دیگر شهر ها و مراکز اسلامی را به ویرانی کشید، اما دوباره شهر ها آباد شد و « سمرقند » و « بخارا » پایتخت تیموریان گردید وبا بناهای متعدد مذهبی و غیر مذهبی آراسته شد. در تزیینات این بناها از کاشی کاری « معرق » استفاده شده است.

معماری ایران از صفویان تا پایان دوره قاجار

در اوایل قرن 10 هجری قمری، صفویان در ایران به حکومت رسیدند و به ترتیب شهرهای تبریز، قزوین و اصفهان  را به پایتختی برگزیدند. در این زمان هنرهای مختلف به ویژه معماری، شکوه و زیبایی خاصی یافت. دوره صفویه در معماری، یکی از پررونق‌ترین دوره‌هاست. بناهای این دوره از جذاب‌ترین و فریبنده‌ترین بناها در سرتاسر معماری ایرانی است.

دوره ۴۲ ساله سلطنت شاه‌عباس، عصر شکوفایی هنر در ایران است. در این دوره از یک‌سو روابط ایران و اروپا و از سوی دیگر روابط ایران و هند توسعه یافت. پایتخت توسط شاه‌عباس از قزوین به اصفهان منتقل شد و مجموعه‌ای از بناهای بزرگ و چشمگیر در اصفهان ساخته شد. بناهای متعددی از قبیل قصرها، مساجد، بازارها، پل‌ها و کاروانسراها، این شهر را آراستند و اصفهان، تبدیل به مرکز هنرهای اسلامی شد.

در زمان شاه عباس دوم، هنر معماری و هنرهای دیگر هم چنان رونق داشت و بناهای مذهبی و غیرمذهبی چشمگیری در شهرهای مختلف ایجاد شد. مسجد شیخ لطف‌الله زیباترین و باشکو‌ه‌ترین بنای دروۀ صفوی است. عظمت این مسجد بیشتر به واسطه کاشی‌کاری داخل و خارج و کتیبه‌های زیبای آن است، که بدست هنرمندان معروفی چون علیرضا عباسی، استاد حسین بنّا و استاد باقر بنّا انجام یافته است.

مسجد شیخ لطف الله-اصفهان

مسجد امام از دیگر آثار باشکوه معماری صفوی است که به دستور شاه‌عباس اول ساخت آن آغاز شد و بتدریج در زمان جانشینان او تکمیل گردید. سردر اصلی مسجد با کتیبه، مقرنس‌کاری و کاشی‌کاری تزئین شده است. این کتیبه بخط ثلث با کاشی معرق سفید بر زمینه کاشی لاجوردی به خط هنرمند معروف علیرضا عباسی است.

مسجد امام-اصفهان

خطاطی و خوشنویسی روی کاشی نیز در آرایش بناهای مذهبی عمومیت یافت و بناهای متعددی با خطوط ثلث، نسخ، نستعلیق و خطوط دیگر تزئین شد.

پل خواجو-اصفهان

پس از انقراض صفویان، سبک معماری این دوره در سه دوره افشاریه، زندیه و قاجار ادامه یافت، اما از نظر زیبایی مانند دوره صفویه نبود.

معماری دوران افشاریه و زندیه و قاجاریه، شامل بناهای مذهبی و غیرمذهبی از نظر طرح و نقشه به شیوه دوره صفوی بود. در این سه دوره، علیرغم ناآرامی‌های سیاسی و ناامنی، بناهایی بوجود آمد که هر یک از نظر زیبایی و اصول معماری حائز اهمیت ویژه‌‌ای بودند؛ و استادی و نبوع معماران ایرانی را در احداث بناهای مختلف بویژه بناهای مذهبی نشان می‌دهد. بناهایی مثل مجموعه وکیل شیراز، مجموعه کاخ‌های گلستان تهران و مجموعه بناهای سپهسالار.

مجموعه سپهسالار-تهران

مسجد نصیر الملک-شیراز

معماری معاصر ایرانی(معماری مدرن)

آغاز تحولات و جریان فراگیر معماری معاصر ایران را باید از زمان قاجار که مقارن با جریان های نوظهور معماری است دنبال کرد و از طریق مشخصه های معماری و بناهای شاخص و زمینه ساز تاریخی، به تعیین نقطه آغاز معماری معاصر ایران پرداخت.

از حدود سال 1300 به بعد، در اثر تحولات سیاسی و اجتماعی جریان زندگی اجتماعی و اقتصادی ایران تغییر کرد، سیمای شهر ایران متحول شد و بناهای لازم برای زندگی جدید مانند ادارات، کارخانجات، بانک ها، ایستگاه های راه آهن، دانشگاه ها و همچنین واحدها و مجموعه های مسکونی جدید در شهرها به وجود آمدند. این بناها برخلاف بناهای قبل از تاریخ معاصر که بدست معماران سنتی طراحی و ساخته می شدند، به تدریج به دست معماران تحصیل کرده طراحی شدند.

اوج ظهورِاین معماری نیز، به دوران پهلوی مربوط می شود. در دوران قاجار از طریق مسافرت های شاهان و شاهزادگان و کارت پستال هایی که با خود به ایران می آوردند ، تغییراتی در جهت مدرن سازی در معماری ایران شکل گرفت و این روند در دوران پهلوی دوم به اوج خود رسید.

سر در باغ ملی-تهران

برج آزادی-تهران

 معماری ایران پس از انقلاب اسلامی

کار معماران بعد از انقلاب اسلامی ایران، طیف وسیعی از گرایش‌ها و جنبش‌های هنری را شامل می‌شود و سعی در سوق دادن معماری ایران به سوی هویتی آزاد دارد. گرایش اصلی معماران ایرانی در دو دهه بعد از انقلاب، معماری در راستای میراث فرهنگی و معماری سنتی ایرانی بوده است. این معماران در صدد برآمدند که بر اساس هویت «ایرانی-اسلامی» به معماری معاصر ایران، چهره‌ای ایرانی ببخشند. 

برج میلاد-تهران

 

منابع:

برگرفته از:

·        بانی‌مسعود، امیرمعماری معاصر ایرانتهران: نشر هنر معماری قرن، ۱۳۸۸ 

·        سایت انسان شناسی و فرهنگ

·        سایت آفتاب